به گزارش اصفهان زیبا؛ اختلاف در زندگی انسانی امری اجتناب‌ناپذیر است. قرآن کریم برخی تفاوت‌ها را از نشانه‌های آفرینش الهی می‌شمارد و برخی دیگر را موجب نکوهش و وعید می‌داند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که قرآن بر پایه چه معیارهایی میان اختلافِ پذیرفتنی و اختلافِ تفرقه‌آمیز تمایز می‌نهد. این نوشتار با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با بررسی آیات مرتبط نشان می‌دهد که سه عنصر در داوری قرآنی نقش اساسی دارند: منشأ اختلاف، نسبت آن با حقیقت، و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن.
چرا قرآن از یک سو تفاوت زبان‌ها و رنگ‌ها را نشانه الهی می‌خواند و از سوی دیگر اختلاف برخی انسان‌ها را نکوهش می‌کند؟ پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک معانیِ «اختلاف» و شناسایی معیارهای ارزشیِ آن است؛ زیرا تعمیم حکم نکوهش به همه تفاوت‌ها با تنوع کاربردهای قرآنی این واژه سازگار نیست.
آیا هر اختلافی نکوهیده است؟
قرآن در آیه ۲۲ سوره روم «اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها» (وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ) را از آیات الهی برمی‌شمارد. در آیه ۱۶۴ سوره بقره نیز «اختلاف شب و روز» (وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) در شمار نشانه‌های آفرینش آمده است. در این سیاق‌ها «اختلاف» به معنای تفاوت و تنوع تکوینی است، نه نزاع و دشمنی. بنابراین صرفِ وجود تفاوت نمی‌تواند ملاک نکوهش باشد؛ باید نوع و زمینه آن را سنجید.
چه عاملی اختلاف را نکوهیده می‌کند؟
آیه ۱۹ سوره آل‌عمران اختلاف اهل کتاب را «از سرِ بغی میان خودشان» (بَغْيًا بَيْنَهُمْ) و پس از رسیدن علم به آنان توصیف می‌کند. اهمیت این تعبیر در آن است که نکوهش را به انگیزه‌ای ناروا، یعنی ستم و تعدی، پیوند می‌دهد، نه به خودِ تفاوت دیدگاه. آیه ۱۰۵ همین سوره نیز کسانی را که پس از آمدن بیّنات دچار تفرقه و اختلاف شدند، سرمشقی ناپسند معرفی می‌کند.
از این آیات می‌توان نتیجه گرفت که هرگاه تعصب، منفعت‌طلبی یا تعدی بر حقیقت‌جویی چیره شود، اختلاف به تفرقه و آسیب اجتماعی می‌انجامد. البته این استنتاج دو قید دارد: نمی‌توان هر اختلافِ پس از آگاهی را بدون بررسی مصداق، ناشی از بغی دانست؛ و نکوهش قرآنی ناظر به اختلافی است که با بغی و تفرقه همراه باشد.
راهکار قرآن برای مدیریت اختلاف چیست ؟
آیه ۲۱۳ سوره بقره نزول کتاب الهی را با داوری میان مردم در آنچه در آن اختلاف کرده‌اند پیوند می‌دهد (لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ). این آیه نشان می‌دهد که حل اختلاف به مرجعیت معیار حق نیاز دارد. بنابراین راهکار قرآنی حذف تفاوت دیدگاه‌ها نیست؛ تشخیص حقیقت، داوری عادلانه و پرهیز از ستم، پایه‌های مواجهه درست با اختلاف‌اند.
قرآن اختلاف را نه مطلقاً تأیید می‌کند و نه مطلقاً رد. تفاوت‌های تکوینی نشانه‌های آفرینش‌اند، اما اختلافی که از بغی برخاسته و با تفرقه همراه شود نکوهیده است. معیار قرآنی در ارزیابی اختلاف، بررسی منشأ آن، نسبتش با حقیقت، و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی‌اش است. این رویکرد زمینه‌ای برای پذیرش تنوع انسانی و مقابله با تعصب و تفرقه فراهم می‌کند.
