رودخانه گلپایگان از ارتفاعات زاگرس در مجاورت سرشاخههای زاینده رود و دز در کوههای بختیاری سرچشمه میگیرد. این رودخانه اصلیترین شبکه زهکش منطقه را تشکیل میدهد. اصلیترین شاخه این رود از کوههای مرتفع اطراف روستاهای فرسش و فهره در شهرستان الیگودرز لرستان سرچشمه میگیرد و در ادامه با دریافت شاخههای دیگری از روستاهای شهرستان بویین و میاندشت، در منطقه روستای هنده وارد شهرستان گلپایگان میشود و به سد قدیم گلپایگان میریزد. سد گلپایگان نخستین سد مخزنی خاکی و نخستین سد مدرن ایران است که در روستای عباسآباد قرار دارد و در ادامه آب این سد، به سد کوچری میریزد. در حال حاضر آب این سد به شهر قم منتقل میشود.
یکی از روستاهای دیدنی شهرستان گلپایگان روستای تاریخی وانشان است که در ۱۲کیلومتری جنوب گلپایگان و ۱۵کیلومتری شمال خوانسار قرار دارد. این منطقه وسیع دارای صدها روستای تاریخی و قدیمی و مهم بوده و یکی از کهنترین خاستگاههای تمدنی در نجد ایران است. پیشینه تاریخی این روستا را وجود مقبره امامزاده ابوالفتوح سلیمان بن موسی بن جعفر(ع) مربوط به قرن دهم هجری و نیز درخت فوقالعاده بزرگ و قدیمی کنار دیوار امامزاده با هزار سال عمر مشخص می کند. با کشف بقایای استخوان چندین انسان و ظروف سفال شکسته در کوه تیر روستای وانشان در آبان سال۱۳۹۱ و با بررسیهای میراث فرهنگی استان اصفهان، قدمت سههزارساله این بقایا محرز شد که نشاندهنده آن است که در زمانهای قدیم حیات و زندگی در این روستا حاکم بود.
سنگنگارههای گلپایگان پیشینه این شهر باستانی را نشان میدهد. سنگنگاره های بیشماری در شهرستان گلپایگان یافت شده است. این سنگنگارهها گویای دورانی است که بشر به ابزار نخستین شکار (سنگ های تیز) و رامکردن حیوانات و پس از آن کشاورزی و کاشت گیاهان روی آورد. گستردگی و فراوانی سنگنگارهها، تنوع تکنیکهای حکاکی، قدمت آنها و…باعث شده تا یکی از گستردهترین نقوش صخرهای ایران در این منطقه قرارگیرد. کنارههای رودخانه گلپایگان در تنگه غرقاب، نقوش صخرهای بسیاری شمارش شده و نقوش مختلفی بر سنگهای مزبور جلب نظر میکند. جدا از تنگه غرقاب، در کوچری، تیمره، هورستانه، هاجیله و منطقه تیکن (گلپایگان) هم سنگنگارههای جدید پیدا شده است. گفته میشود در گلپایگان در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا هم سنگوارهها و فسیلهایی پیدا شده است.
پل تاریخی قاضی زاهد بر روی رودخانه انار بار و در ورودی شهر گلپایگان از سمت خمین قرار دارد. این پل دارای سه دهانه است و دهانه میانی آن بزرگ تر است. قدمت پل قاضی زاهد و نحوه معماری آن با پایه های سنگی و طاقهای آجری به دوران سلجوقی و همزمان با ساخت مناره سلجوقی و مسجد جامع بر می گردد. طول این پل ۴۰ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است و در دوران قاجار بازسازی شده است.
پارک جنگلی گلپایگان در شمال غربی این شهرستان گلپایگان و در فاصلهای متناسب از مرکز شهر قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی به پارک اجازه میدهد که در دل طبیعت قرار گیرد و از زیباییهای طبیعی و آرامش این منطقه بهرهبرداری کند. این پارک جنگلی با زیباییهای طبیعی، تنوع زیستی و امکانات تفریحی فراوان، بهعنوان یکی از جاذبههای برجسته گلپایگان به شمار می رود.
بازار تاریخی گلپایگان بازاری قدیمی است که به آن چهارسوق گلپایگان یا بازار سنتی گلپایگان نیز گفته میشود. این بازار حدود ۴۰۰ سال قدمت دارد و مربوط به دوره سلجوقیان است. بازار گلپایگان یکی از مهمترین بازارهای استان اصفهان است و در نزدیکی دو بنای تاریخی دیگر سلجوقی با قدمتی حدود ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ساله قرار دارد. بازار چهارسوق گلپایگان از بخشهای مختلفی تشکیل شده است: از جمله بازار گیوه دوزان، بازار مسگرها، بازار کوزهگران و بازار فرش فروشان. این مکان در لیست آثار ملی ایران با شماره ۱۴۴۴۰ در سال ۱۳۸۴ به ثبت رسیده است.
بقعه امامزادگان سید السادات، از اماکن تاریخی و مذهبی گلپایگان است که در مرکز شهر و خیابانی به همین نام قرار دارد. بنای این امامزاده مربوط به دوره صفویه است. بنای مسجد و مقبره سیدالسادات مربوط به قرن هشتم هجری است. در مقبره سید السادات، قبـر سه تن از فـرزندان حضرت امـام موسی کاظم (ع) و یک فرزند از امام علی النقی (ع) قرار گرفته است.
در ۱۰کیلومتری گلپایگان از سمت جاده خمین و در دو راهی به سمت اصفهان روستای کوچک و سرسبزی قرار دارد که به واسطه مرقد امامزاده ابراهیم (ع) از نوادگان موسی بن جعفر به نام روستای درب امامزاده نامیده می شود. در کتیبهای که در امامزاده نصب شده، آمده است که نوه شاه عباس دوم به سال ۱۰۵۷ قمری این مکان را باز سازی کرده و بعد پیروزی انقلاب به شکل فعلی درآمده است.
ارگ گوگد، یکی از بناهای قدیمی شهرستان گلپایگان در استان اصفهان است. این ارگ در 5 کیلومتری جاده گلپایگان به تهران و در شهری به نام گوگد قرار دارد. این ارگ در زمان صلح نقش کاروانسرا و در زمان جنگ یا حمله اشرار نقش دژ نظامی اداشته است. ارگ گوگد در خیابان آیتالله گلپایگانی، کوچه قلعه واقع شده و در حال حاضر از این بنا به عنوان هتل سه ستاره سنتی استفاده میشود. ارگ گوگد مربوط به دوران زند و قاجار است. این اثر در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۷۸ با شماره ۲۵۷۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای سُه مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اصفهان، سهراهی کاشان به مورچه خورت قرار دارد. طبق کتیبه موجود در سردر کاروانسرا این بنا در در سال ۱۲۲۳ مقارن با سلطنت فتحعلی شاه قاجار احداث شده است. کتیبه سنگی نام بانی کاروانسرا را ابوالقاسم اصفهانی” ذکر کرده است. بر اساس متون تاریخی، جاده کوهستانی قهرود و سه تا اواسط دوران قاجار به عنوان شاهراه جنوب ایران محل گذر کاروانیان و جهانگردان بوده است. این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۶۴۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در حاشيه جنوبي دهستان مورچه خورت، گورستانی کهن قرار دارد كه تاريخ برخي از سنگ قبرهاي آن، به دوره صفويه بازمیگردد. در برخي منابع به اين گورستان اشاره شده است. هينريش بروگش در دومين سفرنامـه خود در زمان قاجار، به اين قبرستان اشاره کرده كه تا دهكده (ارگ فعلي مورچه خورت) در حدود یک فرسخ فاصله دارد. ماكسيم سيرو نيز حدود یک قرن پيش، از اين قبرستان و بناهاي وابسته به آن سخن گفته است: «يك قبرستان بزرگ در جنوب شرقي روستا گسترش يافته است. اين قبرستان شامل غسالخانه و بقعه اي بسيار مجلل بوده كه به تازگي از بين رفته اند.»
دژ یا سردر ورودی مورچهخورت شاهین شهر نمونهای از معماری خشتی دفاعینمایشی در بافتهای کویری ایران است. این سازه هم کاربرد نظامی (کنترل دسترسی و نگاهبانی) داشته و هم نمادِ هویتی برای روستا و مسیرهای کاروانی اطراف است.