به گزارش اصفهان زیبا؛ در سالهای اخیر، تبلیغات فراوانی دررابطهبا اهدای پیوند مغز استخوان در نقاط مختلف شهر مشاهده میشود؛ اتفاقی که در آن سلولهای بنیادی سالم به بدن بیمار منتقل میشوند تا مغز استخوان آسیبدیده یا ناقص بازسازی شود.
به گفته کارشناسان این اقدام میتواند نجاتبخش جان افراد نیازمند شود. مهشید مهدیزاده، استاد بیماریهای خون و عضو هیئتمدیره انجمن پیوند سلولهای بنیادی خون در گفتوگو با «اصفهان زیبا» به بیان جزئیات و شرایط اهدای مغز استخوان پرداخته است. به گفته او، فردی که تصمیم به اهدا میگیرد، نباید براساس احساس و مبتنی بر هیجانی ناگهانی اقدام کند؛ زیرا برای فرایند اهدا هزینه بسیار زیادی میشود؛ ضمن اینکه فرد بیمار نیز امیدوار میشود.
وقتی از اهدای پیوند مغز استخوان سخن گفته میشود، دقیقا منظور چیست؟
اولین گام در اهدای مغز استخوان، احراز شرایط کافی اهداکننده است که شامل محدودیتهای سنی و شرایط عمومی سلامت میشود. این فرایند پیچیدگی چندانی ندارد. در ابتدا، مجموعهای از آزمایشهای اولیه خون از فرد متقاضی انجام میشود و فرمهایی در اختیار او قرار میگیرد تا صلاحیتش برای اهدا مورد بررسی قرار گیرد. پس از انجام آزمایش خون، سلامت عمومی اهداکننده ارزیابی شده و ساختار ژنتیکی مغز استخوان او چک میشود. اطلاعات این افراد در بانک اطلاعاتی ثبت میشود. ممکن است در طول عمر اهداکننده، فردی نیازمند مغز استخوان او شود و شاید هم چنین نیازی هرگز احساس نشود. پس از انجام آزمایشها افرادی که متقاضی پیوند مغز استخوان هستند، در سیستم جستجو میشوند و در صورت همخوانی با فرد اهداکننده، از او جهت انجام آزمایشهای تکمیلی و طیکردن باقی مراحل فرایند دعوت به عمل میآید.
اهداکنندگان باید در چه رنج سنی باشند؟
شرایط سنی اهدای مغز استخوان از ۱۸ تا ۵۵ سال است.
افراد متقاضی اهدا چه فاکتورهای دیگری باید داشته باشند؟
اهداکننده و کاندیدای اهدای مغز استخوان نباید بیماری جدی داشته باشند؛ بهعنوانمثال، آسم شدید، نارسایی کلیه و بیماری قلبی از مواردی هستند که بهتر است فرد مبتلا کاندید اهدا نشود؛ البته بیماریهای خفیف مثل آلرژی مشکلی ایجاد نمیکنند. همچنین، فرد نباید سابقه بیماری روماتیسم یا سرطان داشته باشد، زیرا این بیماریها از طریق مغز استخوان ممکن است به فرد گیرنده منتقل شوند. علاوه براین، آزمایشهای کلی برای تشخیص عفونتهایی مانند ایدز، هپاتیت و سایر بیماریهایی که احتمال انتقال از طریق مغز استخوان دارند، انجام میپذیرد. از لحاظ سوابق فردی، افرادی که رفتارهای پرخطر از خود نشان میدهند، مانند مصرف مواد مخدر و رفتارهای جنسی پرخطر، نباید کاندید شوند.
چه کسانی کاندید دریافت مغز استخوان هستند؟
اهدای مغز استخوان نوعی انفاق محسوب میشود و امروزه پیوند آن یک درمان نجاتبخش برای افرادی است که در غیر این صورت ممکن است جان خود را از دست بدهند. در وهله اول، خویشاوندان نزدیک مانند خواهر و برادر بهعنوان اهداکنندگان بهتر بررسی میشوند. بااینحال، کشور به سمتی میرود که بسیاری از بیماران خواهر یا برادر ندارند یا تعداد آنها کم است؛ بنابراین، اگر کودکی یا جوانی بیمار شده و نیاز به پیوند دارد، بهخصوص در بیماران مبتلا به سرطان، باتوجهبه شباهتهای ژنتیکی ایرانیها، این امکان وجود دارد که فردی بتواند به دیگران کمک کند.
بانک ذخیره مغز استخوان در ایران وجود دارد؟
بانک اطلاعاتی وجود دارد، اما این بانک اقدام به جمعآوری و ذخیره مغز استخوان نمیکند. صرفا داوطلبانی که داوطلب اهدا هستند، آزمایشهای اولیه را انجام میدهند و سپس اطلاعات آنها ثبت میشود. تصمیم فرد اهداکننده باید جدی باشد؛ زیرا ممکن است طی سالهای آینده نیازی به استفاده از سلولهای او پیدا شود. در آن زمان از او خواسته میشود تا سایر آزمایشهای لازم را انجام دهد. اینطور نیست که مغز استخوانها گرفته شده و در بانکی ذخیره شوند.
آیا فرایند اهدا برای اهداکننده دردناک است؟
خیر، این فرایند دردناک نیست. اطلاعاتی که در اینترنت در مورد استفاده از بیهوشی یا روشهای قدیمی شنیده میشود، صحیح نیست. به فرد داوطلب دارویی تزریق میشود که مغز استخوان را تحریک میکند؛ این دارو برای چهار تا پنج روز به فرد تزریق میشود. در روز آخر، فرد زیر دستگاههایی دراز میکشد که سلولهای بنیادی مغز استخوان را که با کمک دارو به جریان خون آمدهاند، جدا میکند. این فرایند چند ساعت طول میکشد و حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سیسی خون برای جداسازی سلولها جمعآوری میشود. پس از آن نیازی به بستری شدن نیست. سلولهای استخراج شده، همان سلولهای مغز استخوان هستند که برای بیمار استفاده میشوند؛ به عنوان مثال، در آخرین مورد پیوندی که انجام شد، یک فرد خوششانس همزمان به دو بیمار که یکی سرطان خون و دیگری تالاسمی داشت، با سازگاری کامل سلول اهدا کرد.
هر فرد در طول عمرش چند بار امکان اهدا خواهد داشت؟
خون دوباره ساخته میشود و امکان اهدا مجدد وجود دارد، اما معمولا به این صورت نیست که بهدفعات مکرر اهدا صورت پذیرد.
آیا کاربرد مغز استخوان صرفا برای بیماریهای خونی است؟
نه برای درمان سرطانها و برخی از بیماریهای ارثی و ژنتیکی مؤثر است.
اخیرا آگهیهایی در فضای مجازی مبنی بر خریدوفروش مغز استخوان با قیمتهای بسیار بالا منتشر میشوند. آیا این امکان واقعا وجود دارد؟
اهدای مغز استخوان غیرقابلمعامله است. این آگهیها کلاهبرداری محسوب میشوند. برای یافتن یک اهداکننده سازگار غریبه، تنها با انجام آزمایشهای ژنتیکی تخصصی، باید بین ۱۰۰ هزار تا یک میلیون نفر جستجو صورت گیرد؛ حتی برخی مواقع در بانک جهانی که ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر عضو دارد نیز جستجو انجام میشود و اصلا چنین چیزی امکانپذیر نیست که خرید و فروشی صورت گیرد. این آگهیها بیاعتبار هستند و فروش مغز استخوان ممکن نیست. در تمام دنیا، اهدای مغز استخوان رایگان و بدون دریافت هیچگونه هزینهای انجام میشود.
استقبال شهروندان در این باره چگونه است؛ آیا آگاهیهای لازم در سالهای اخیر دررابطهبا پیوند مغز استخوان به وجود آمده است؟
فکر میکنم در اولین اعلامی که پیش از شیوع کرونا انجام شد، استقبال قابلتوجهی صورت گرفت. انجام آزمایشها از فرد اهداکننده و توسعه بانک سلول ملی هزینهبر است؛ متأسفانه این کار با کندی پیش رفته است.
حدود ۱۰۰ هزار نفر برای انجام آزمایشها مراجعه کردند و از این بانک تاکنون چند نفر نجات یافتهاند؛ اما ایران با ۹۰ میلیون جمعیت قطعا به بانک بزرگتری نیاز دارد و وزارت بهداشت باید بودجهای را فراهم کند تا این بانک توسعه یابد. مردم استقبال میکنند و آگهیهای درخواست اهدا افزایشیافته است، اما مشکل در این است که توسعه بهاندازه کافی و لازم با تأمین بودجه مناسب پیش نرفته است؛ البته فعالیت متوقف نشده، بلکه کند شده است.
از سوی دیگر فردی که تصمیم به اهدا میگیرد، نباید احساسی و مبتنی بر هیجان ناگهانی اقدام کند؛ زیرا برای این فرایند هزینههای زیادی میشود؛ ضمن اینکه بیماران نیز چشم به راه پیوند هستند.
