به گزارش اصفهان زیبا؛ استفاده از آب‌های نامتعارف مثل پساب و آب دریا برای صنعت و آبیاری فضای سبز، در جهت کاهش مصرف آب‌های متعارف و برداشت از سفره‌های زیرزمینی، چند سالی می‌شود در دستور کار وزارت نیرو قرارگرفته است. چیزی که دراین‌بین اهمیت دارد این است که طبق قانون سازمان‌های متولی، حق فروش تمامی پساب‌های تولیدشده را ندارند و باید سهم 30 درصدی آبخوان و محیط‌زیست را رعایت کنند. برای بررسی این موضوع و روند واگذاری پساب به صنایع و شهرداری‌ها برای آبیاری فضای سبز، به سراغ شرکت سهامی آب منطقه‌ای اصفهان به‌عنوان متولی تأمین‌کننده سهم آبخوان رفتیم. طیبه امیدی‌نیا انارکولی، کارشناس منابع آب شرکت آب منطقه‌ای، در گفت‌وگو با «اصفهان زیبا» در خصوص جزئیات روند واگذاری پساب‌ها و تأمین حق‌آبه آبخوان می‌گوید..
طرح جایگزینی و بازتخصیص آب متعارف طبق تبصره ۸ قانون بودجه سال 1402
در گزارشی که روزنامه «اصفهان زیبا» در بهمن‌ماه سال 1404 با عنوان «سهم آبخوان از پساب صفر شده است؟!» منتشر کرد، داریوش گل‌علیزاده مدیرکل محیط‌زیست وقت استان اصفهان، در آن گزارش مدعی شد که سهم آبخوان از فاضلاب اصفهان تأمین نمی‌شود و تصفیه کامل پساب و فروش آن، تغذیه آبخوان را مختل می‌کند. او تأکید کرده بود که این مسئله در سال‌های اخیر با افزایش برداشت‌های بی‌رویه از آبخوان، باعث تشدید فرونشست شده است. گل‌علیزاده شرکت آب منطقه‌ای را متولی تأمین حق‌آبه آبخوان معرفی و گفته بود: «تأمین حقابه آبخوان، یکی از تکالیف قانونی آب منطقه‌ای و وزارت نیرو است که باید در این مسیر حرکت می‌کردند؛ اما متأسفانه این اتفاق نیفتاده است.» در آن گزارش رضا اسلامی کارشناس زمین‌شناسی، نیز در اظهارنظری گفته بود «اگر این پساب با چاه جذبی وارد لایه‌های زمین می‌شد، اصفهان هیچ‌وقت درگیر فرونشست نمی‌شد؛ اما متأسفانه به پساب هم‌چشم دوخته‌شده است و بدون پرداخت حقابه زمین، از تمامی پساب استفاده می‌شود».
امروز طبق آمار اعلام‌شده توسطشرکت آب منطقه‌ای، میزان پساب تولیدی استان اصفهان حدود ۱۹۷ میلیون مترمکعب است که حجم پساب واگذارشده (قراردادی) توسط شرکت آب منطقه‌ای اصفهان و شرکت‌های آب و فاضلاب درمجموع حدود 103 میلیون مترمکعب است که تحت عنوان طرح جایگزینی آب‌های متعارف مطرح‌شده و همین رقم می‌تواند مصرف آب‌های زیرزمین را کاهش و از سرعت فرونشست زمین بکاهد. طیبه امیدی‌نیا
انارکولی، صحبتش را با توضیح به طرح جایگزینی منابع آب متعارف صنایع آب‌بر با منابع آب نامتعارف شروع کرد و گفت: استفاده از پساب برای مصارف مختلف، مستلزم بررسی‌های جامع و رعایت استانداردهای مربوطه است. با توجه به اینکه پساب منبع آبی پایداری محسوب می‌شود و البته با در نظر داشتن مسائل جانبی آن؛ در استان اصفهان و بسیاری از نقاط کشور اقدامات خوبی در جهت استفاده از پساب در حال انجام است. این اقدامات از سال ۱۴۰۲ و با تصویب قانون بودجه به‌صورت جدی شروع شد.
او افزود: طبق بند «ع» تبصره ۸ قانون بودجه سال 1402، وزارت نیرو مکلف شد با همکاری سایر دستگاه‌ها و ارگان‌ها، صنایع آب‌بر را شناسایی کند و زمینه جایگزینی و بازتخصیص آب متعارف در اختیار این صنایع را با آب نامتعارف فراهم کند.
امیدی‌نیا ادامه داد: از همان سال پیرو این موضوع دستورالعمل‌هایی ابلاغ شد که طبق آن، شناسایی صنایع را آغاز کردیم و از سایر سازمان‌ها، ازجمله شرکت آبفا، سازمان صمت و شرکت شهرک‌های صنعتی، استعلام‌های لازم انجام شد. با برگزاری جلساتی نیز صنایع آب‌بر استان شناسایی شدند تا زمینه اجرای این قانون فراهم شود.
او با اشاره به اهمیت موضوع جلوگیری از توسعه و استقرار صنایع آب‌بر در استان اصفهان، طبق آمایش سرزمین و به‌دلیل محدودیت منابع آبی بیان کرد: با توجه به این موضوع، فراهم شدن زمینه انتقال یا ایجاد فازهای توسعه صنایع موجود، در سواحل جنوبی کشور مطرح‌شده است. در سال ۱۴۰۳ نیز مصوبه هیئت‌وزیران و در سال 1404 آیین‌نامه اجرایی آمایش سرزمین، مجدداً بر این موضوع تأکید کرد و تمام این موارد در همین راستا بود.
ابطال مجوز برداشت از رودخانه، منابع آب سطحی و منابع آب زیرزمینی برای صنایع آب‌بر
امیدی‌نیا، درباره اقدامات شرکت آب منطقه‌ای برای تحقق قانون جایگزینی و بازتخصیص آب متعارف در صنایع آب‌بر اظهار کرد: شرکت آب منطقه‌ای در راستای حفظ منابع آب متعارف برای آبخوان‌ها و حتی به‌منظور افزایش جریان آب در رودخانه و حفظ حقابه تالاب و نیاز زیست‌محیطی، برنامه‌هایی را در راستای استفاده از منابع جایگزین در دست اقدام دارد.
طبق گفته کارشناس منابع آب شرکت آب منطقه‌ای، شرکت آب منطقه‌ای در راستای حفظ منابع آبی و روند اجرای فرایند جایگزینی، مجوزهای آب متعارف در اختیار صنایع آب‌بر و صنایع مشمول بند «ع» تبصره ۸ قانون بودجه سال 1402 و برنامه هفتم توسعه را با اخطار قبلی و طبق ابلاغیه‌های وزارت نیرو، ابطال کرد و برای آن‌ها مجوزهای موقت صادر کرد.
او با اشاره به این موضوع که ابطال مجوز برداشت از رودخانه، منابع آب سطحی و منابع آب زیرزمینی باهدف جایگزینی صورت گرفته، گفت: شرط لازم برای اجرای درست طرح جایگزینی، تأمین منابع آب نامتعارف با همکاری شرکت آبفا است که این منابع شامل آب دریا و پساب تصفیه‌شده است.
جایگزینی 117 میلیون لیتر آب متعارف در اختیار صنایع
بنا به اظهارات کارشناس منابع آب شرکت آب منطقه‌ای، میزان مجوز صنایع مشمول قوانین ذکرشده از منابع آب سطحی و زیرزمینی که ابطال‌شده (و مجوز موقت صادرشده است) حدود ۱۱۷ میلیون مترمکعب است که از محل منابع آب نامتعارف (طرح انتقال آب دریای عمان) جایگزین می‌گردد. با توجه به شرایط حاکم بر کشور در ماه‌های اخیر و میزان بهره‌مندی صنایع از آب دریا، در سال ۱۴۰۴ در حدود ۱۲ میلیون مترمکعب (برای دو صنعت فولاد و پالایشگاه) عملیاتی شده است.
امیدی‌نیا با اشاره به چالش‌های اجرای این فرایند ادامه داد: با توجه به منابع موجود و برنامه‌هایی که در استان و کشور وجود داشت، اجرای این پروسه، چالش‌های زیادی داشت و اجرایی‌سازی آن با مشکلاتی مواجه بود. به همین دلیل و در راستای تسهیل شیوه تأمین آب این صنایع تا زمان اجرای کامل فرآیند جایگزینی، مجوزهای موقت برای این صنایع صادر شد.
او با تأکید بر این نکته که ما نمی‌توانیم فقط آب در اختیار صنایع را قطع کنیم، ادامه داد: باید هم‌زمان تأمین آب از منابع نامتعارف را انجام دهیم، این صنایع برای ما اهمیت دارند و نمی‌خواهیم چرخ صنعت متوقف شود.
تمدید سالانه مجوز برداشت صنایع
او با تأکید بر اینکه در حال حاضر صنایع مشمول قانون، مجوزهای موقت بهره‌برداری از منابع آب متعارف دارند، گفت: اعتبار این مجوزها طبق ابلاغیه‌هایی که وزارت نیرو صادر کرده است، به‌صورت سالانه تمدید می‌شود و برای آن نیز سقفی در نظر گرفته‌شده است.
او در پاسخ به این سؤال که «در ماده‌قانونی مصوب شده آیا درصد یا سهمی برای آبخوان در نظر گرفته‌شده است یا خیر؟ » گفت: از سال ۱۳۸۶ یک‌سری قوانین و دستورالعمل‌ها وجود داشته است. در هر یک از این سال‌ها، نکات کلیدی خاصی موردتوجه قرارگرفته؛ اما در اکثر آن‌ها موضوع تعادل‌بخشی آبخوان‌ها و محیط‌زیست مدنظر بوده است. البته در سال‌های اخیر و از سال ۱۴۰۱ که اولین ابلاغیه بازتخصیص آمد و پس‌ازآن در سال ۱۴۰۲ با ابلاغ قانون بودجه، صنایع و میزان مصرف آن‌ها بیشتر موردتوجه قرار گرفتند تا فرایند بازتخصیص انجام شود.
کارشناس منابع آب شرکت آب منطقه‌ای، آخرین قانون ابلاغ‌شده را مربوط به برنامه هفتم دانست وافزود: در بند «ث» ماده ۳۹ قانون، وزارت نیرو مکلف شده است که این پروسه را اجرایی کند؛ یعنی صنایع آب‌بر، به‌جز صنایع غذایی، بهداشتی و آشامیدنی (که امکان استفاده از آب نامتعارف را ندارند)، باید آب موردنیاز خود را از منابع آب نامتعارف تأمین کنند.
او همچنین در پاسخ به این سؤال که چه میزان قانون اجرایی شده و چقدر از آب‌های متعارف به آبخوان برگشته است، بیان داشت: تمام تلاش وزارت نیرو بر این موضوع است که قانون اجرایی شود. با اجرای طرح جایگزینی میزان آبی که در حال حاضر از چاه‌های در اختیار این صنایع برداشت می‌شود، دیگر برداشت نخواهد شد و به‌نوعی می‌تواند از سرعت فرونشست
در استان بکاهد.
حدود 103 میلیون مترمکعب پساب‌واگذارشده
بنا به گفته امیدی نیا در حال حاضر حدود ۳۰ تصفیه‌خانه فاضلاب فعال در استان وجود دارد که طبق آخرین اطلاعات حدود ۱۹۷ میلیون مترمکعب پساب تولیدی فعلی آن‌هاست که نسبت به فصل و فعالیت تصفیه‌خانه‌ها، تغییر می‌کند.
او درباره میزان واگذاری پساب نیز اظهار کرد: در گذشته، شرکت‌های آب منطقه‌ای و آبفا قراردادهایی را جهت واگذاری پساب به بخش صنعت و شهرداری‌ها (به‌منظور تأمین آب فضای سبز) منعقد کرده بودند. با احتساب این مقادیر در کنار پساب‌های حاصل از قراردادهای جدید که توسط شرکت‌های آبفا از پساب‌های آتی واگذار شده است، مجموع حجم پساب واگذارشده حدود ۱۰۳میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.
واگذاری حدود ۵۸ میلیون مترمکعب پساب توسط آب منطقه‌ای
او با اشاره به اینکه حدود نیمی از این میزان پساب در اختیار صنعت و نیمی در اختیار شهرداری‌ها است، افزود: میزان بهره‌برداری فعلی از واگذاری‌های انجام‌شده بسته به نوع قرارداد و میزان نیاز متغیر صنایع و شهرداری‌ها در طول سال، متغیر است. از این میزان شرکت آب منطقه‌ای اصفهان حدود ۵۸ میلیون مترمکعب پساب (شامل حدود ۲۰ میلیون مترمکعب برای مصارف صنعت و ۳۸ میلیون مترمکعب برای فضای سبز) اختصاص داده است. همچنین طبق اعلام شرکت آبفا در سال 1404، حجم پساب واگذارشده (قراردادی- با احتساب پساب‌های آتی) توسط شرکت‌های آب و فاضلاب (آبفا اصفهان و کاشان)، حدود 45 میلیون مترمکعب است که تقریباً 33 میلیون مترمکعب آن در بخش صنعت و 12 میلیون مترمکعب به بخش فضای سبز اختصاص‌یافته است.
او در خصوص اینکه سهم محیط‌زیست و آبخوان طبق قانون حفظ می‌شود یا خیر؟ گفت: طبق الزام برنامه هفتم اگر قانون به‌درستی اجرایی شود، همین اتفاق می‌افتد. علاوه بر اینکه استقرار صنایع آب‌بر جدید نخواهیم داشت و فشار مضاعف جدیدی به سیستم وارد نمی‌کنیم، این موضوع باعث می‌شود صنایعی که در حال حاضر از آب متعارف بهره‌مند می‌شوند و قابلیت استفاده از آب نامتعارف را دارند، از این فرصت استفاده کنند و فشار بر آبخوان کاهش پیدا کند؛ اما به‌طور مشخص و مستقیم سهمی برای محیط‌زیست دیده نشده است.
او افزود: برخی از واگذاری‌های قبلی پساب توسط شرکت آب منطقه‌ای درازای آزادسازی منابع متعارف انجام‌شده است؛ یعنی مثلاً چاهی را در نظر گرفته‌اند و درازای آن، مقدار مشخصی پساب واگذارشده است.
او ادامه داد: در حدود 117 میلیون مترمکعب مجوز منابع آب متعارفی که در اختیار این صنایع آب‌بر بوده، اگر با آب نامتعارف جایگزین شود، کمک بزرگی به حفظ منابع آب سطحی و زیرزمینی خواهد کرد. البته این موضوع به شرطی محقق می‌شود که شرایط جایگزینی وجود داشته باشد.
