گنبد هشتصد ساله از کاشی تا طلا و مس
نخستین گنبد بر فراز مزار قدسی حضرت امام رضا علیهالسلام، به فرمان سلطان سنجر سلجوقی (۵۱۱ ـ ۵۵۲ ق) و به کوشش وزیر او، شرفالدین قمی ساخته شد. در آن هنگام گنبد، کاشیکاری داشت. گنبد آغازین همان است که اینک از داخل حرم مطهر دیده میشود و سطح مقعّر و مقرنس آینهکاری آن پیداست. بنا بر این سقف درونی حرم مطهر به حدود هشت قرن پیش بازمیگردد.
در دوران شاه طهماسب صفوی، پس از جمعآوری خشتهای کاشی، گنبدی با خشتهای طلا بر فراز گنبد پیشین بنا شد. این همان گنبدی است که امروزه در نمای بیرونی به چشم میآید. در شورش ازبکها، خشتهای طلای گنبد به چپاول رفت.
در سال ۱۰۰۹ ق که شـاه عباس صفوی از پایتخت آن روز، اصفهان، پیاده رهسپار مشهد شد، مدتی در مشهد اقامت گزید و دستور داد که گنبد مطهر، بار دیگر با خشتهایی از مس و روکش طلایی پوشیده شود و این کار به دست کمالالدین محمود یزدی به تحقق پیوست.
نام اصفهان و خط علیرضا عباسی
کتیبه پایه گنبد در سال ۱۰۱۰ ق آغاز شده و در سال ۱۱۱۶ ق به پایان رسیده است. متن کتـیـبـه گنبد که اثر خـامـه خوشنـویـس نامدار ایرانی علیرضا عباسی است و با قلم طلایی بر زمینه فیروزهای به خط ثلث نوشته شده، چـنـیـن است:
«بـسـم الله الرحمن الرحیم من عظائم توفیقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولی ملوک العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوی و الحسب الباهر العلوی تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملکوتیة مروّج آثار اجداده المعصومین السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوی الصفوی بهادرخان. فاستسعد بالمجیء ماشیا علی قدمیه من دارالسلطنة اصفهان الی زیارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزینة هذه القبة من خلص ماله فی سنة الف و عشر و تمّ فی سنة الف و ستة عشر.»
بنابراین، گنبدی که اینک مشاهده میشود، همان بنایی است که حدود چهارصد سال از ساخت آن میگذرد.
متن آقا حسین خوانساری و خط محمدرضا امامی
در سال ۱۰۸۴ ق و در زمان شاه سلیمان صفوی، به دنبال وقوع زمینلرزه، به گنبد مطهر نیز آسیبهایی وارد آمد و شماری از خشتهای طلایی آن از جا کنده شد.
وی دستور داد تا گنبد بازسازی شود و کتیبهای بر آن افزوده گردد که این رخداد را حکایت کند. این کتیبه اکنون به صورت چهار ترنج در اطراف گنبد مطهر دیده میشود. متن کتیبه یادشده چنین است:
«من میامن منن الله سبحانه الذی زین السماء بزینة الکواکب و رصع هذه القباب العلی بدرر الدراری الثـواقــب ان اسـتـسـعــد الـسلـطــان الاعدل الاعظم و الخاقان الاکرم الافخم اشرف ملوک الارض حسبا و نسبا و اکرمهم خلقا و ادبا مروج مذهب اجداده الائمة المعصومین و محیی مراسم آبائه الطـیبیـن الطاهرین السلـطـان بن السلطان شاه سلیمان الصفوی الموسوی بهادرخان بتذهیب هذه القبة العرشیة الملکوتیة و تزیینها و تشرّف بتجدیدها و تحسینها اذا تطرق الیه الانکسار و سقطت لبناتها الذهبیة آلتی کانت تشرق کالشمس فی رابعة النهار بسبب حدوث الزلزلة العظیمة فی هذه البلدة الکریمة فی سنة اربع و ثمانین و الف و کان هذه التجدید الجدید فی سنة ثمانین و الف. کـتـبـــه محمدرضا امامی.»
انشای این متن زیبا و ادبی از سوی استاد و فقیه و ادیب برجسته دوران صفوی مرحوم آقا حسین خوانساری (م ۱۰۹۸) صورت پذیرفته که در نوشتن متون ادبی در دوران خود، از قدرت گستردهای برخوردار بوده است.
ردپای نادرشاه ونجف
در سال ۱۳۵۳ شمسی خشتهای طلایی گنبد که بر اثر گذشت زمان شفافیت و جلای خود را از دست داده بود، در هنگام نیابت تولیت آستانه رضوی عبدالعظیم ولیان خشتهای طلایی را از جای خود برداشتند و بار دیگر با آب طلا به روش الکترو پلیتینگ خشتها را در وانهای اشباعشده به آب طلا قرار داده و دوباره لایهای تا حدود ۱۷ میکرون طلا ضخامت دادند (گفتنی است که هر میلیمتر شامل هزار میکرون است) و در جای خود نصب کردند. ولیان دستور داد هر خشتی که برداشته میشود، شمارهگذاری شود که بتوانند پس از طی لایهگذاری طلا و پروژهترمیم خشتها، دقیقا هر خشت را در جای نخستین خود قرار دهند. کاری که مرحوم ابراهیم زرگرباشی، رئیس کارگاه طلاکاری گنبد مطهر امیرالمؤمنین (ع)، در نجف اشرف در سال ۱۱۵۵ هجری که به دستور نادرشاه افشار صورت گرفت، خود انجام داده و تمام خشتها علاوه بر شمارهگذاری و تعیین ردیف قرار گرفتن خشت روی گنبد و امضای خود و گاه برخی از استادان آن زمان را قرار داده که این پیشبینی، خود کمک فراوانی به در جا قرار دادن هر خشت کرد.
بیش از 13 هزار خشت طلا بر گنبد مطلا
گفتنی است که مساحت گنبد مطهر امام رضا علیهالسلام حدود ۸۵۰ متر مربع بوده که از دو بخش ساقه و گنبد تشکیل میشود. این گنبد با سیزده هزار و یکصد خشت طلا پوشیده و آذین شده است. ابعاد گنبد به این شرح است: «ارتفاع از کف حرم تا زیر سقف گنبد درونی ۸/۱۸ متر، ارتفاع از کف حرم تا بالای گنبد طلای بیرونی ۲۰/۳۱ متر، ارتفاع از اول طلاکاری تا تیزه گنبد ۴۰/۱۶ متر، ارتفاع سر طوق گنبد ۵۰/۳ متر، محیط خارجی ۱۰/۴۲ متر.»
