کربلا در میان کتاب‌ها

مقتل‌ در ادبیات شیعه نوعی از کتاب‌ روایی و تاریخی است که به شرح ماجرای کربلا، قیام و شهادت امام حسین (ع) و اصحابش می‌پردازد. از همان بدو حادثه منابع روایی و مقاتل بسیاری نگاشته شده‌اند. تدوین و بازنویسی مقاتل تا دوران معاصر نیز ادامه یافته است. در این یادداشت تعدادی از مقتل‌ها و کتب تاریخی مرتبط با واقعه‌ عاشورا از کتاب‌های جدید و معاصر تا منابع تاریخی موثق معرفی می‌شود.
 
تاریخ انتشار: 02:34 - سه‌شنبه 25 مرداد 1401
مدت زمان مطالعه: 3 دقیقه
کتاب آه
این کتاب نوشته‌ یاسین حجازی است از انتشارات جام طهور. این کتاب حاصل بازخوانی و ویرایش مقتل «نفس المهموم»، نوشته شیخ‌عباس قمی است که به نثری وزین و روان درآمده است. در مقدمه این کتاب آمده است: «کتاب‌هایی که برای ارائه یک تصویر یا چند خط از یک نامه، کلی سلسله اسناد و توضیح و تحلیل و تعلیقه برای خواننده ردیف می‌کنند، هم به او اجازه نمی‌دهند کولاژ خود را خودش کامل کند و هم بعضی وقت‌ها حوصله‌اش را سر می‌برد که تا ته بخواندشان و از روی صفحاتی نخوانده نپرد. این‌طوری‌هاست که تا بوده، کتاب‌های این‌چنینی قیافه‌های خشک و جدی داشته‌اند و مفروض خوانندگان این بوده که وصالی سخت و کند و دیر می‌دهند و ناخودآگاه ترسیده‌اند از اینکه سراغشان بروند. این شاید برجسته‌ترین دلیل ناشناخته‌ماندن کتاب‌هایی نظیر «نفس المهموم» است. من در این بازخوانی، خط حادثه را پررنگ کردم و به ترتیب و توالی وقوع حادثه‌ها دقت کردم و گشتم آدم‌هایی را که اسمشان در اول حادثه یک چیز بود و در اثنای حادثه یک چیز و در انتها یک چیز دیگر، یکی کردم و نقل‌های پراکنده در جای‌جای کتاب را تجمیع کردم و رد نقل‌هایی را که با هم نمی‌خوانند، در کتاب‌های دیگر گرفتم تا نقل معقول‌تر و مشهودتر را بیاورم و تاریخ‌ها را هم‌خوان کردم.»
 
آینه‌داران آفتاب
این کتاب دوجلدی اثر محمدرضا سنگری است که شرکت چاپ و نشر بین‌الملل آن را منتشر کرده است. «آینه‌داران آفتاب» پژوهش‌هایی در زندگی و شهادت اصحاب امام حسین (ع)‌ است. در این کتاب، نهضت عاشورا مردمی‌ترین واقعه‌ تاریخ اسلام شناخته می‌شود. نویسنده از لابه‌لای سطور تاریخ، شباهت نام‌‌ها، آشفتگی نقل‌ها و حتی دخل و تصرف‌های غرض‌ورزانه، حقایق و ناگفته‌هایی را استخراج کرده و به شهدای پیشاهنگ، شهیدانی که قبل از قیام در کوفه و بصره به شهادت رسیدند و نیز به شهدای روز عاشورا و هنگامه نبرد می‌پردازد. جلد اول در چهار فصل و با عنوان‌های مبحث تحلیلی، جایگاه و فضائل اصحاب حسین، شهیدان پیشاهنگ و شهیدان نبرد و شهیدان تن به‌تن تدوین شده است. در جلد دوم شهدای نماز، شهدای پس از نماز، و 24 شهید بنی‌هاشم معرفی شده‌اند. در این کتاب با 153 شهید نهضت حسینی آشنا می‌شویم.
 
کتاب روضه
این کتاب، به سعی و پژوهش محمد حقی در انتشارات «کتابستان» گردآوری شده است. این کتاب پژوهشی در اسناد کتاب روضه‌الشهدا و اصلاح آن است. کتاب روضه‌الشهد ا اثر ملامحسن واعظ کاشفی است. برخی می‌گویند این کتاب قدیمی‌ترین مقتل زبان فارسی است و پس از تألیف، اقبال زیادی به آن شد و بسیاری از مرثیه‌خوانان مجالس عزای اهل‌بیت را با استفاده از این کتاب برگزار می‌کردند؛ اما در طول تاریخ انتقادات زیادی به استنادات برخی مطالب کتاب شده است. حالا حدود 500 سال از تألیف این کتاب می‌گذرد و محمد حقی با رجوع به منابع دست اول تاریخ و حدیث تلاش کرده فرازهای صحیح این کتاب را جمع‌آوری و متن را اصلاح کند.
 
پریشان‌موی و خاک‌آلود
این کتاب شرحی است بر آنچه امام رضا (ع) درباره‌ واقعه‌ کربلا به ریان ابن شبیب فرموده‌اند. این کتاب اثر سید محمدعلی فتاح‌زاده و چاپ‌شده در «کتابستان معرفت» است. این روایت معرف‌نامه‌ای جامع در باب عاشوراست و علاوه بر محتوای معرفتی، خود روضه‌ غم‌انگیزی از زبان امام رضاست. نویسنده سعی کرده به سوالاتی حول مصیبت اباعبدالله، مفاهیم و معارف مربوط به قیام و اشک و سوگواری بر حضرت پاسخ دهد؛ برای همین بیشتر به مفهوم روایت پرداخته شده و نه ترجمه‌ تحت‌اللفظی. کتاب از ده بخش یا به قول خودش ده فانوس تشکیل شده که در نه بخش به مفاهیم اصلی روایت و در بخش پایانی به مباحث سندی و رجالی حدیث می‌پردازد.
 
داستان بریده بریده
این کتاب حاصل کار علیرضا نظری خرم و پژوهشی داستان‌گونه از کربلاست. نویسنده در تألیف این اثر از ده‌ها منبع شیعی و سنی استفاده کرده و با رجوع به منابع موثق هفت قرن اول که تحریف کمتری دارند، به زوایایی کمتردیده‌شده از تاریخ قیام حسینی پرداخته است. نثر کتاب برخلاف رویه‌ کتاب‌های تاریخی و به دور از سخنوری، با زبان محاوره و به‌سادگی با مخاطب گفت‌وگو می‌کند. این کتاب را انتشارات کتابستان معرفت منتشر کرده است.