خانه‌ای به نام «زبان»

به گزارش اصفهان زیبا؛ «زبان فارسی»، خانه ایرانیان است؛ جایی که در آن اندیشه‌ها شکل می‌گیرند، رؤیاها جان می‌گیرند و عشق و خرد در هم می‌آمیزند. امروز ۲۱ فوریه ۲۰۲۵، برابر با ۲ اسفند ۱۴۰۳ را «روز جهانی زبان مادری» نامیده‌اند. تأمل در چیستی و اهمیت زبان، نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای ارتباط، بلکه به‌مثابه جوهر هستی و بستری برای اندیشه، ضرورتی انکارناپذیر است. زبان، تنها وسیله‌ای برای بیان احساسات و انتقال مفاهیم نیست، بلکه جهانی است که انسان در آن زندگی می‌کند، می‌اندیشد و هویت خویش را می‌یابد. فضایی که تجربه‌های فردی و جمعی در آن شکل می‌گیرد و معنا می‌یابد. از همین رو، هایدگر، فیلسوف آلمانی، می‌گوید: «زبان، خانه‌ وجود است.» در این نگاه، زبان نه پدیده‌ای صرفا انتزاعی و نه ابزاری کارکردی، بلکه بستری است که در آن هستی انسانی شکل می‌گیرد، استمرار می‌یابد و معنا پیدا می‌کند.

روایت شاردن از زبان‌های ایرانی

در صفحات تاریخ، شاردن، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهم، در سفرنامه‌های خود به مشاهداتش از ایران صفوی اشاره می‌کند و از زبان‌های مختلفی که در ایران رواج داشته‌اند، می‌نویسد. او می‌نویسد: ایرانیان معمولا به یکی از سه زبان فارسی، ترکی یا عربی سخن می‌گویند. زبان فارسی به‌عنوان زبان اصلی و قومی ایرانیان، در ذهن و زبان آنان ریشه دارد. بزرگان و دیگر افراد جامعه، این سه زبان را به‌طور هم‌زمان و در کنار یکدیگر در نظر می‌گیرند. بسیاری از زنان نیز به این سه زبان تسلط دارند؛ اگرچه ممکن است همه آن‌ها در هر سه زبان مهارت نداشته باشند، اما آشنایی با زبان‌های فارسی و ترکی برای آنان ضروری است، چرا که این دو زبان در مکالمات روزمره بیشترین کاربرد را دارند.

خود شاردن نیز به‌خوبی از تسلطش به فارسی و ترکی یاد می‌کند و از ناتوانی‌اش در درک کامل زبان عربی ابراز تأسف می‌کند؛ چراکه گاهی برخی مطالب برایش مبهم می‌ماند. فارسی در طول تاریخ همیشه زبان شعر و ادب در ایران بوده است. دربارها، سپاهیان، بزرگان و زنان در خانه‌های خود به زبان ترکی صحبت می‌کنند، چراکه خاندان سلطنتی صفوی از آذربایجان آمده‌اند، منطقه‌ای که زبان مادری مردم آن ترکی است. با این حال، زبان عربی نیز در ایران از احترام خاصی برخوردار است، چراکه به‌عنوان زبان دین و شرع در نظر گرفته می‌شود.

ایرانیان برای توصیف ویژگی‌های این سه زبان، ضرب‌المثل مشهوری دارند که می‌گوید: «فارسی بلاغت، عربی فصاحت، ترکی سیاست، و باقی قباحت است». این ضرب‌ نشان‌دهنده ویژگی‌های خاص هر زبان است؛ فارسی‌زبانی نرم، لطیف و دل‌نشین است؛ عربی زبانی فصیح و پرطنین است؛ ترکی، زبانی سخت و مقتدر است؛ و دیگر زبان‌ها، در مقایسه با این سه، به‌طور عامیانه و کمتر ارزشمند تلقی می‌شوند.

شاردن به افسانه‌ای درباره این سه زبان اشاره می‌کند و می‌نویسد: ایرانیان برای نشان دادن دیرینگی و هم‌زمانی پیدایش این سه زبان با آغاز زندگی بشر، افسانه‌ای جذاب دارند. طبق این افسانه، ماری که آدم و حوا را به خوردن میوه‌ ممنوعه فریب داد، به زبان عربی که زبانی فصیح و اغواکننده است، سخن گفت. آدم با زبان شیرین، دل‌نشین و خوش‌آهنگ فارسی، با حوا سخن گفت و دل او را به دست آورد. اما زمانی که فرمان اخراج از بهشت صادر شد، ابتدا به زبان فارسی اعلام شد؛ اما چون این زبان نرم و لطیف بود، هیچ‌کدام از آن‌ها آن را جدی نگرفتند. سپس فرمان به عربی ترجمه شد، اما باز هم بی‌تأثیر بود. در نهایت، جبرئیل همان فرمان را به زبان ترکی که زبانی درشت و قهرآمیز است، ابلاغ کرد و این بار هر دو از شنیدن آن ترسیدند و از بهشت رانده شدند.

زبان فارسی؛ پیونددهنده اقوام ایرانی

اکنون در پهنه ایران‌زمین، زبان‌ها با تنوعی بی‌نظیر در میان مردم رواج دارند؛ از کردی و آذری تا لری، بلوچ و گیلکی، هرکدام دنیایی از داستان‌ها، آداب و فرهنگ‌های ویژه خود را دارند و به‌عنوان نماد هویت‌های قومی، در جان مردم این دیار جاری هستند. اما این تنوع، در سایه زبان فارسی به یکپارچگی دست یافته است؛ زبانی که نه‌تنها زبان رسمی ایران به شمار می‌آید، بلکه با حفظ شکوه و غنای فرهنگی‌اش، پل ارتباطی میان اقوام مختلف و گروه‌های گوناگون ایرانی است.

زبان فارسی، گنجینه‌ای بی‌همتا از میراث تمدنی کهن است؛ زبانی که اندیشه، فلسفه، شعر و هویت ایرانی در آن بالیده و شکوفا شده است. این زبان، فراتر از ابزاری برای ارتباط روزمره، دروازه‌ای به ژرف‌ترین مفاهیم انسانی گشوده و بستری برای کاوش در اسرار هستی فراهم کرده است. از نخستین متون فلسفی و عرفانی که در پی کشف رازهای انسان و جهان بوده‌اند، تا شاهکارهای ادبی بزرگان فارسی‌زبان همچون فردوسی، حافظ و مولوی که افق‌های اندیشه را گسترش داده‌اند. زبان فارسی نه‌تنها وسیله‌ای برای سخن گفتن، بلکه حامل خرد، معنا و نگرشی ژرف به هستی و انسان است.

چالش‌های پیش‌ روی زبان فارسی

زبان فارسی، قرن‌ها زبان رسمی و ادبی بخش وسیعی از جهان بوده است؛ از شبه‌قاره هند تا آسیای میانه و قفقاز. در دربارهای هند، فارسی‌ زبان رسمی مکاتبات و دیوان‌سالاری بود و شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان در آن سرزمین‌ها آثار گران‌بهایی خلق کردند. فارسی زبانی بود که در عرصه‌های سیاست، عرفان، حکمت و زیبایی‌شناسی حضوری مقتدرانه داشت.با این حال، زبان فارسی امروز با چالش‌های متعددی روبه‌روست، هرچند پیشینه‌ای درخشان دارد. نفوذ بی‌رویه زبان‌های بیگانه تهدیدی جدی برای استقلال زبانی ماست. بسیاری از واژه‌های بیگانه، بدون هیچ ضرورت خاصی، جایگزین واژگان اصیل فارسی شده‌اند. از سوی دیگر، کاهش توجه به زبان فارسی در آموزش‌های رسمی و علمی، خطری است که می‌تواند به تضعیف جایگاه این زبان در نسل‌های آینده منجر شود.

زبان فارسی؛ خانه‌ای برای ایرانیان

اگر زبان، همان‌طور که هایدگر می‌گوید، خانه وجود است، پس پاسداری از زبان مادری تنها یک وظیفه ملی نیست؛ بلکه وظیفه‌ای هستی‌شناختی است. حفظ زبان فارسی، نه‌تنها حفظ دستور زبان و واژگان آن، بلکه پاسداشت هویتی است که در طول هزاران سال شکل گرفته و استمرار یافته است.در روز جهانی زبان مادری، باید بیش از هر زمان دیگری درک کنیم که زبان پیوندی است با گذشته‌ و ارتباطی است با آینده. زبان فارسی خانه‌ای است که در آن اندیشه‌ها، رؤیاها و احساسات ما شکل می‌گیرند. زبان مادری، فراتر از یک وسیله برای بیان است؛ بستری برای بودن و هویت است. بیایید این خانه را پاس بداریم تا همیشه مآمن اندیشه و هویتمان باقی بماند.