به گزارش اصفهان زیبا؛ قلعه تاریخی قمیشلو، یکی از بناهای ارزشمند منطقه تیرانوکرون، سالهاست میان تلاشهای پراکنده برای نجات و نیاز به یک مرمت اساسی قرار دارد.
قلعه تاریخی قمیشلو، یادگار دوره قاجار و مجموعهای ارزشمند از معماری، تاریخ و زیستبوم بوده که سالهاست میان ضرورت حفاظت از یک اثر تاریخی و محدودیتهای ناشی از قرارگیری آن در منطقه حفاظتشده قرار گرفته.
این قلعه با وجود برخورداری از ظرفیتهای کمنظیر معماری و تاریخی، هنوز از یک مرمت جامع و پایدار برخوردار نشده و بخشهایی از آن همچنان با آسیبهایی مانند فرسودگی، رطوبت و موریانهزدگی دستوپنجه نرم میکند؛ در سالهای گذشته نیز اقدامهایی با همراهی انجمن دوستداران میراثفرهنگی و کمک خیران برای نجات بنا انجام شده، اما این اقدامها بیشتر مقطعی و با بودجههای محدود بوده است. اکنون در حالی از آغاز دوباره عملیات مرمت قلعه خبر داده شده که جزئیات آن همچنان مبهم است؛ مشخص نیست دقیقا کدام بخشها قرار است مرمت شوند، چه میزان اعتبار برای این کار در نظر گرفته شده، هزینهها از سوی چه نهادی تأمین میشود و سهم میراثفرهنگی و انجمن دوستداران میراثفرهنگی در این پروژه چیست؟ حتی درباره مصالح مورداستفاده نیز، با توجه به انتشار تصاویری از انتقال آجر به محل، این پرسش مطرح است که این مصالح بر اساس چه مطالعات و استانداردهای مرمتی انتخاب شدهاند و چه تناسبی با مصالح اصیل بنا دارند؟ از سوی دیگر، قرارگرفتن قلعه در منطقه حفاظتشده، هرگونه نگاه صرفا گردشگرمحور به آینده آن را با چالش مواجه میکند؛ چراکه کاربریهایی مانند اقامتگاه یا مجموعههای پذیرایی پرظرفیت میتواند هم به اصالت بنا و هم به زیستبوم منطقه آسیب بزند. به نظر میرسد پیش از هرگونه تعریف کاربری جدید، تثبیت، رفع خطر و مرمت اصولی قلعه باید در اولویت قرار گیرد و پس از آن نیز استفادهای فرهنگی و گردشگری، محدود و کنترلشده برای آن تعریف شود؛ بهگونهای که کاربری تابع حفاظت باشد،نه حفاظت تابع کاربری. در همین راستا، «اصفهانزیبا» با شاهرخ کلانتری، مدرس دانشگاه و دبیر پویش ملی نجات بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی ایران، به گفتوگو نشسته است.
این قلعه تاریخی
نیازمند مرمت جامع است
کلانتری در خصوص پیشینه قلعه تاریخی قمیشلو یادآور میشود: «قلعه قمیشلو که در غرب استان اصفهان و در شهرستان تیرانوکرون واقعشده، به دستور مسعودمیرزا، ملقب به ظلالسلطان، فرزند ناصرالدینشاه قاجار ساخته شده است. این قلعه درواقع یکی از شکارگاههای ظلالسلطان بوده و او در خاطرههای خود به شکارهایش در این منطقه اشاره کرده است؛ بهگونهای که نوشته در یک روز ۴۸ قوچ یا کل را شکار کرده است.»
او با اشاره به اقدامهای انجامشده برای حفظ این بنا میگوید: «پیش از این، انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون با کمک خیران، اقدامهایی برای مرمت قلعه قمیشلو انجامداده و میتوان گفت این فعالیتها، بنا را تا حدی از خطر نابودی نجات داده است؛ بااینحال، مرمتهای انجامشده با بودجههای قطرهچکانی نمیتواند پاسخگوی نیازهای این بنای تاریخی باشد و قلعه همچنان از یک مرمت جامع و اصولی برخوردار نشده است.»
معماری چشمگیر قلعه
و آسیبهای ناشی از رطوبت و موریانه
این مدرس دانشگاه با اشاره به ویژگیهای معماری قلعه قمیشلو اظهار میکند: «این قلعه از نظر معماری بنایی بسیار شاخص و چشمگیر است؛ دارای یک سردر بسیار زیبا و برجهایی در اطراف آن بوده و درمجموع ۱۱ حیاط و ۱۱۰ اتاق دارد؛ بااینحال، بسیاری از اتاقهای قلعه در وضعیت مناسبی قرار ندارند و طاق برخی از آنها دچار نشست شده و فروریخته است.» دبیر پویش ملی نجات بناهای تاریخی ادامه میدهد: «حیاط اصلی قلعه سه ورودی اصلی دارد و درهای ورودی که به حیاط باز میشوند، با وجود ارزش و ظرافتی که دارند، با آسیبهای جدی ازجمله فرسایش و وجود موریانه مواجهاند. ستونهای بسیار زیبای قلعه نیز از آسیب موریانه در امان نماندهاند؛ از سوی دیگر، بارندگی نسبتا زیاد در این منطقه و بهدنبال آن وجود رطوبت، یکی دیگر از عوامل تهدیدکننده این بنا بهشمار میرود.»کلانتری حیاط مرکزی را یکی از زیباترین بخشهای قلعه میداند و یادآور میشود: «این بخش شامل ساختمانی دوطبقه است که مرتفعترین قسمت قلعه محسوب میشود. شواهد موجود نشان میدهد اگرچه در این بخش و قسمتهای دیگر قلعه اقدامهایی برای مرمت انجامشده، بهدلیل تداوم نداشتن مرمت و فقدان برنامهای پایدار برای حفاظت، بنا دوباره دچار آسیب شده است.»
اتاقی با پوشش روزنامههای خارجی
کلانتری به برخی فضاهای کمترشناختهشده قلعه قمیشلو اشاره میکند و میگوید: «در این قلعه یک چاه عمیق وجود دارد. نکته جالب توجه درباره آن، این است که با وجود خشکسالیهای گسترده در جلگه اصفهان، همچنان آب دارد؛ همچنین در قلعه، فضایی با عنوان “شترخان” وجود دارد که برای نگهداری اسب و شتر مورداستفاده قرارمیگرفته و از نظر معماری، ویژگیهای خاص و منحصربهفردی دارد.» او ادامه میدهد: «در بخش شاهنشین نیز اتاق بسیار ویژهای وجود دارد که تمام دیوارهای آن با صفحات روزنامهها و نشریات خارجی پوشانده شده است. متأسفانه این اتاق در دورهای با کاربری نامتناسب مورداستفاده قرارگرفته و آثار این تغییرکاربری همچنان بر دیوارهای آن دیده میشود؛ ازجمله جای سوراخهای میخ که بهوضوح باقی مانده است.»
برج نیمدایره منحصربهفرد
در این قلعه تاریخی
کلانتری با اشاره به تداوم استفاده از قلعه قمیشلو تا سالهای پس از ساخت آن اظهار میکند: «این قلعه تا اوایل انقلاب نیز مورداستفاده قرارمیگرفته، اما پس از آن بهتدریج تخلیه و متروک شده است. یکی دیگر از ویژگیهای شاخص قلعه، وجود یک برج نیمدایره با معماری منحصربهفرد است. این برج دوطبقه با تزیینات زیبا، از نظر معماری بسیار ویژه است و من شخصا تاکنون نمونهای مشابه آن، با این فرم و در دو طبقه، ندیدهام. این برج دوطبقه مرتفعترین بخش قلعه محسوب میشود و یکی از عناصری است که به این بنا ویژگی و هویت خاصی بخشیده.» او اضافه میکند: «کاربریهای این قلعه تقریبا کامل است. ازجمله فضاهای آن میتوان به یک حمام تاریخی اشاره کرد که نشان میدهد این مجموعه، از امکانات و فضاهای موردنیاز برای زندگی و اقامت برخوردار بوده است.»
پنجمیلیارد تومان هزینه مرمت
با کمکهای مردمی و خیران
دبیر پویش ملی نجات بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی ایران با اشاره به تلاشهای انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون برای حفظ قلعه قمیشلو میگوید: «این انجمن به مدیریت سیدعبدالله جلیلیان سالهاست که پیگیر مرمت و حفاظت از این قلعه بوده و تاکنون حدود پنجمیلیارد تومان برای آن هزینه کرده است. بخش عمده این هزینه از طریق خیران و مردم محلی تأمین شده و در آخرین مرحله نیز ادارهکل میراثفرهنگی استان اصفهان ۵۰۰ میلیون تومان بودجه به این منظور اختصاص داده است.»
کلانتری ادامه میدهد: «بااینحال، این مبالغ درمجموع بودجههایی محدود و قطرهچکانی محسوب میشوند و بیشتر صرف اقدامهایی مانند رفع خطر از بامها شدهاند. هنوز بودجه اساسی و متناسبی برای مرمت جامع و احیای قلعه اختصاص پیدا نکرده است. به نظر میرسد برای احیا، مرمت و رفع خطر از این بنای تاریخی، چیزی حدود ۸۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز باشد.»
وضعیت نامناسب سقفها و ضرورت مرمت اضطراری
این مدرس دانشگاه درباره مهمترین اقدامهای موردنیاز برای حفاظت از قلعه قمیشلو خاطرنشان میکند: «در حال حاضر، سقفها یکی از مهمترین بخشهایی هستند که در روند مرمت قلعه باید موردتوجه قرار گیرند. برخی از سقفها عایقبندی و آجرفرش شدهاند؛ اما تعدادی از آنها نیز فروریختهاند یا در شرایط نامناسبی قرار دارند و نیازمند مرمت اضطراری هستند.»
ضرورت هماهنگی میراثفرهنگی و محیط زیست
در حفاظت از قلعه
کلانتری به یکی از چالشهای مهم در مسیر حفاظت و مرمت قلعه قمیشلو اشاره میکند و دراینباره میگوید: «در این منطقه میان محیطزیست و میراثفرهنگی اختلافنظرهایی وجود دارد؛ چراکه قلعه در محدوده یک محوطه حفاظتشده قرارگرفته و تحت اختیار محیطزیست است؛ سند خود قلعه نیز به نام محیطزیست بوده؛ هرچند در سند تصریح شده که بهرهبرداری از آن برعهده اداره میراثفرهنگی است. از سوی دیگر، بهدلیل موقعیت جغرافیایی خاص قلعه، امکان تبدیل آن به اقامتگاه یا اختصاص آن به کاربریهای مشابه وجود ندارد.» او در پایان خاطرنشان میکند: «بنابراین مرمت و حفاظت از این قلعه باید بهگونهای انجام شود که هم اصالت و هویت تاریخی بنا حفظ شود و هم بکربودن محیط طبیعی و زیستگاه منطقه آسیب نبیند. ورود بیضابطه گردشگران میتواند از جنبههایی مانند تولید و رهاسازی زباله و همچنین برهمزدن آرامش زیستگاه طبیعی، به این منطقه آسیب وارد کند؛ بههمیندلیل، هرگونه برنامه برای گردشگری در این مجموعه باید با درنظرگرفتن ظرفیتهای محیطزیست و با ضوابط مشخص انجام شود.»
مرمتی که جزئیات آن همچنان روشن نیست!
بهتازگی سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراثفرهنگی استان اصفهان، از آغاز عملیات مرمت این بنای تاریخی خبر داده و دراینباره گفته است: «عملیات مرمت بخشهایی از قلعه تاریخی قمیشلو با هدف حفاظت و پایداری کالبدی بنا، با همراهی انجمن دوستداران میراثفرهنگی شهرستان تیرانوکرون اجرایی شده است.»
به گزارش «اصفهانزیبا»، با وجود اعلام آغاز عملیات مرمت قلعه تاریخی قمیشلو جزئیات این عملیات همچنان روشن نیست. در خبر منتشرشده، از «مرمت بخشهایی از قلعه» با هدف حفاظت و پایداری کالبدی بنا سخن گفتهشده، اما مشخص نشده است که دقیقا کدام بخشهای قلعه در این مرحله در اولویت مرمت قرارگرفتهاند؟حجم عملیات چقدر است و این پروژه با چه میزان اعتبار در حال اجراست؟ همچنین با وجود تأکید معاون میراثفرهنگی استان اصفهان بر همراهی انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون و معرفی این طرح بهعنوان نمونهای از «حفاظت مشارکتی»، سهم هریک از میراثفرهنگی، انجمن و خیران در تأمین هزینهها و اجرای عملیات نیز مشخص نشده است. این در حالی است که انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون طی سالهای گذشته نیز با کمک خیران و مردم محلی برای حفظ و مرمت این قلعه هزینه کرده و پرسش اینجاست که عملیات جدید چه تفاوتی با اقدامهای پیشین دارد و چه برنامهای برای مرمت جامع و پایدار این بنای تاریخی در نظر گرفته شده است؟از سوی دیگر، تصاویری که از انتقال مصالح به قلعه منتشرشده، پرسش دیگری را درباره شیوه مرمت مطرح میکند؛ اینکه مصالح مورداستفاده بر اساس چه مطالعات و مشخصات فنی انتخاب شدهاند و تا چه اندازه با مصالح اصیل بنا تناسب دارند؟ در مرمت یک اثر تاریخی، مصالح صرفا ابزار ساختوساز نیستند و انتخاب آنها باید بر پایه مطالعات آسیبشناسی، ویژگیهای فنی بنا و اصول حفاظت و مرمت انجام شود. همانگونه که در برخی پروژههای مرمتی، برای دستیابی به مصالح سازگار با بنا از مواد و شیوههای بومی همان منطقه استفاده شده است، در قمیشلو نیز انتظار میرود درباره نوع، منشأ و ویژگیهای فنی مصالح مورداستفاده توضیح روشنی ارائه شود.درنهایت، برای بنایی با این اهمیت، صرف اعلام آغاز مرمت کافی نیست؛ باید روشن باشد کدام بخش بنا، با چه بودجهای، با چه مصالحی و بر اساس چه طرح مرمتی قرار است مرمت شود؟
