اینستاگرام؛ بازار خرید و فروش توجه

در هنر معاصر اسیتیمنت و یا بیانیه نمایشگاه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و ایده‌های هنرمند-کیوریتور جز مهمی از اثر هنری به شمار می‌رود. در استیتمنت نمایشگاه «شما خود محصول هستید» می‌خوانیم: «هر کدام از ما با ورود به جهان به شبکه‌ای از شرایط پیچیده پرتاب می‌شویم که کنترلی برآن نداریم. رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی از لحاظ ذهنی برای ما تداعی کننده همین پرتاب شدگی در جهان پیچیده است. دنیایی که در آن به تجارت مشغول هستیم. جایی که در آن «توجه» مبادله می‌کنیم. شبکه‌ای از افراد، گروه‌ها که با ارائه اطلاعات بدون هیچ محدودیتی به دنبال جذب و مصرف توجه هستند. مغز انسان دارای فرایندی به نام «توجه انتخابی» است. بنابراین میزان توجه امری انتخابی و محدود است. اگر مخاطب توجه نکند تلاش نتیجه نداده است و مولد اطلاعات شیوه‌های دیگری را برای ارائه و جذب توجه آزمایش می‌کند. از آن جایی که گاه اطلاعات ارائه شده، از شخصی‌ترین مسائل سرچشمه می‌گیرد، حریم‌ها جابجا می‌شوند و«دیگری» شکل می‌گیرد. بر طبق تئوری «لاکان»، دیگری کانون اصلی هویت و کیستی «فاعل» است. طبق این تعاریف، کاربر اینستاگرام به مثابه فاعل و مخاطب، به مثابه دیگری و- صفحه شخصی به مثابه آینه می‌شود. «فاعل» با «دیگری» شکل می‌گیرد، خود را می‌یابد و به شناخت می‌رسد. در این جا فرد از خود هویتی می‌سازد که با واقعیت متفاوت است همچون نوزادی که با دیدن تصویرش در آینه مواجه می‌شود؛ اما خود را اشباع از توصیفات، تعاریف و انتظارات دیگران می‌یابد. پس میل به ارائه خود و تایید دیگران و جذب توجه روز به روز بیشتر و چهارچوب‌ها و تعاریف دچار دگرگونی می‌شوند و زندگی‌های شخصی بیشتر در معرض دید و قضاوت قرار می‌گیرد. در دیدگاه هنرمند این امر از مشخصه‌های شبکه‌های اجتماعی مخصوصا اینستاگرام است.»

عاطفه مهدیانی نقاش و ویدئوآرتیست که کیوریتوری نمایشگاه «شما خود محصول هستید» را بر عهده داشته درباره ایده اولیه و شکل‌گیری کلیت این نمایشگاه و همچنین همکاری با خانم الیکا زارعی به عنوان آرتیست می‌گوید: «به‌عنوان کاربر فضای مجازی همیشه به معایب و مزایای استفاده از آن می‌اندیشیدم و به عنوان یک پژوهشگر این امر یکی از دغدغه‌های من بود و همچنین بر این موضوع باور دارم که اطلاع رسانی باعث فرهنگ سازی می‌شود و به طبع می‌توان عملکرد افراد را در این زمینه بهبود بخشید. پس از بررسی‌های اولیه و انتخاب موضوع کلی، به دنبال هنرمندی بودم که دغدغه فکری و عملکردش همسو با این امر باشد. پس از صحبت با خانم زارعی و موافقت ایشان کار پژوهش شروع شد و سپس نتیجه‌گیری در اختیار ایشان قرار گرفت و خانم زارعی نیز مطالعاتی در این راستا انجام دادند و همزمان با پژوهش، ایده‌های خود را پیش بردند. در روند شکل‌گیری اثرِ ایشان برای رسیدن به نتیجه دلخواه ساعت‌ها بحث و تبادل نظر و گفت‌وگو درباره موضوع و چگونگی اجرای طرح انجام شد.» او به چرایی پررنگ بودن و تمرکز بر فضای مجازی به خصوص اینستاگرام در بیانیه نمایشگاه هم می‌پردازد: «در حال حاضر فضای مجازی مخصوصا اینستاگرام نقش پررنگی در شیوه زندگی مردم ایفا می‌کند و در تمام ابعاد آن وارد شده و به شدت تاثیر گذار است لذا وارد شدن به این مبحث و روشن‌سازی درباره وجوه مختلف به منظور جلوگیری از آسیب‌های احتمالی به نظر بنده بسیار ضروری است.» مهدیانی در پاسخ به این پرسش که عنوان نمایشگاه «شما خود محصول هستید» ناظر بر چه ایده در کلیت آثار است می‌گوید: «کلیت اثر تکیه بر مبحث «اقتصاد توجه» دارد، نوعی تبادل و ارائه اطلاعات از سمت کاربر در ازای دریافت توجه از سمت مخاطب و این امر تا جایی پیش می‌رود که کاربر دیگر چیزی برای عرضه ندارد و از این به بعد اقدام به ارائه اطلاعات شخصی و زندگی خصوصی‌اش می‌کند. در واقع خود را به عنوان محصول مبادله می‌کند.» کیوریتور نمایشگاه «شما خود محصول هستید» انتخاب مدیوم ویدئو اینستالیشن برای این نمایشگاه را هم اینگونه توضیح می‌دهد: «مدیوم ویدئو اینستالیشن بی شک جایگاه مهمی در هنر معاصر دارد. هنرمند ویدئوآرتیست علاوه بر بهره گیری از پتانسیل نهفته در ذات ویدئوآرت مخاطب خود را در فضا هم درگیر می‌کند و بُعد جدیدی به تصویر و صدا اضافه می‌کند و جنبه دیگری از اثر خود را به مخاطب ارائه می‌دهد.»

الیکا زارعی عکاس، طراح هنری و ویدئوآرتیست درباره مواجهه با ایده نمایشگاه «شما خود محصول هستید» و بازسازی فضای رسانه‌های اجتماعی می‌گوید: «ایده اولیه‌ نمایشگاه از طرف خانم مهدیانی مطرح شد. دغدغه ایشان به عنوان یک پژوهشگر، درک مزایا و معایب این فضا و چگونگی بهبود عملکرد در این فضا بود؛ اما برای من به صورت مشخص ماهیت کلی سوشیال مدیا، شکل برخورد کاربران با این محیط و همینطور با همدیگر سوال‌برانگیز بود، چیزی شبیه یک کنجکاوی کودکانه؛ به هرحال و در گفت‌وگوهای مداوم سعی کردیم با رسیدن به نقاط اشتراک کوچک اما مهم این کلیت‌های متفاوت را به یک جهت واحد هدایت کنیم. گاهی از طریق دور ایستادن و تماشای آنچه مبادله می‌شود و تلاش برای درک این موضوع که اصلا در این فضا چه چیزهایی عرضه می‌شود یا چه چیزی دریافت می‌شود. البته گاهی هم وارد بازی می‌شدیم تا بتوانیم قواعد این فضا را پیدا کنیم. در نهایت به مرور و از سلسله گفت‌وگوهای مداوم و اتود زدن ایده‌های مختلف به یک فضای ذهنی مشترک رسیدیم.» او از دغدغه اصلی نمایشگاه هم صحبت می‌کند: «فکر می‌کنم اغراق نباشد اگر بگوییم در اغلب آثار معاصر، مدیوم را محتوا و موضوع مشخص می‌کند. در این نمایشگاه لمس انتزاعی فضای سوشیال مدیا با تغییر مقیاس‌ها و قرار گرفتن مخاطب در فضایی که از این ارتباط انتزاع شد، مورد نظر بود. دغدغه‌ اصلی در این نمایشگاه طرح انتزاعی و بی‌واسطه‌ فضای سوشیال مدیا؛ برای درک چرایی درگیری روزمره‌ ما با این ابزار ارتباطی اجتماعی‌ است. به صورت خاص استفاده از فضای ترسیمی اینستاگرام در این نمایشگاه بیشتر به دلیل ماهیت عملکردی چندگانه‌ این شبکه و طیف گسترده‌ مخاطبان آن است.» زارعی به شرایط تازه بوجود آمده به دلیل شیوع ویروس کرونا که باعث پررنگ شدن رسانه‌های اجتماعی در زیست روزمره انسان شده است اشاره می‌کند و می‌افزاید: «شرایط این روزها برای تمام دنیا یک موضوع جدید و بدون سابقه‌ مشابه در گذشته‌ است. اشکال ارتباطی گذشته، به دلیل ماهیت بیماری کرونا، کمرنگ یا حذف شده و از طرفی نیاز به تداوم و پیگیری امور و روزمرگی‌ها، منجر به شکل‌گیری نوع جدیدی از ارتباط و تسریع در تغییر جایگاه فضای مجازی و سوشیال مدیا به عنوان یکی از مهم‌ترین اشکال آن شده است. به نظرم این موضوع که آیا این شکل جدید ارتباط قادر است جایگزین اشکال ارتباطی گذشته (مثل مواجهه مستقیم با دیگری یا حتی اثر) باشد، یا اشکال مختلف هنر تا چه اندازه در این مواجهه انعطاف‌پذیر عمل می‌کنند، خود موضوعاتی قابل تأمل‌اند. فکر می‌کنم در هنر معاصر این تغییرات حتی می‌تواند تا جایی پیش برود که شکل ارائه و اجرای اثر را تحت تاثیر خود قرار دهند.»