هرچه که بود، تئاتر اصفهان در طول یک سال شاید به اندازه چندین سال پسرفت کرد. از گوشهگیری و انزوای اهالی تئاتر تا تغییر شغل بسیاری از این افراد به نظر میرسد این هنر در اصفهان درصد قابلتوجهی از نیروی انسانیاش را حداقل در کوتاهمدت از دست داده باشد. با اینکه تالار هنر در بازگشایی مجدد، اولین اجرای صحنهای را بعد از یک سال در سالن کوچک خودش میزبانی میکند، هنرمندان معتقدند شرایط وخیمتر از آن است که اجرایی با 20 درصد ظرفیت و برای ده شب بتواند کاری را پیش ببرد. تصویری که هر سه هنرمند حاضر در این گفتوگو یعنی پویان عطایی، رادمهر کشانی و رادنوش مقدم از وضعیت تئاتر اصفهان ارائه میدهند، بسیار ناخوشایند و ناامیدکننده است. تصویری که شاید نقطه مشترک همه اهالی تئاتر اصفهان باشد و مثل همیشه آینده این هنر را در هالهای از ابهام فرو ببرد.
پویان عطایی، کارگردان تئاتر معتقد است که مسئولان فرهنگی باید برای تعطیلنشدن تئاتر در شرایط همهگیری کرونا راهحل تازهای پیدا میکردند یا با حمایت ویژه از هنرمندان به صحبتها و پیشنهادهای آنان عمل میکردند: «ما در سال گذشته با پدیدهای روبهرو شدیم که تا به حال با آن مواجه نشده بودیم؛ اما متأسفانه به جای اینکه از این پدیده به عنوان یک فرصت استفاده کنیم، بیشتر به سرکوب تئاتر پرداختیم. برخی از شهرهای ایران توانستند از این فرصت همهگیری استفاده کنند و حتی جشنوارههایی را برگزار کنند که تا قبل از این وجود نداشت و با استفاده از ترفندها و ایدههای اجرایی نگذاشتند تئاتر تعطیل شود. در اصفهان هم ما پیشنهادهایی خوبی برای تعطیلنشدن تئاتر داشتیم و داریم اما کسی گوشش بدهکار نیست.» او میافزاید: «مسئله این جاست که الان و در شرایط بحرانی است که ما نیازمند حمایت هستیم. با دوری یک ساله مخاطبان از سالنهای تئاتر است که باید بیش از پیش برای اجرای یک تئاتر تبلیغات انجام شود. نه اینکه تا کسی خواست کاری کند همه را وحشت زده کنیم. تمامی مشاغل بسیار خطرناکتر در حال فعالیت هستند. از بازار که همه در زیر یک سقف با کمترین میزان فاصلهگذاری در حال عبورومرور و خرید هستند تا صفهای اغذیه فروشیهای چهارباغ که همه ماسکها را برمیدارند و غذا میخوردند. اینها خطرناکتر هستند یا یک اجرای تئاتر با رعایت تمامی پروتکلها و زیر نظر ناظرین؟ به نظرم باید مجوز نمایشهای بیرونی و محیطی در مکانهای مشخص و با رعایت پروتکلها صادر شود و تئاتر صحنهای هم در سالنهای مورد تأیید و با رعایت پروتکلها تا ظرفیت پنجاهدرصد مجوز اجرا بگیرد تا گروهها بتوانند آرامآرام به کارشان برگردند.»
مسئولان فرهنگی با یک «نه بزرگ» کار خودشان را راحت کردند
این کارگردان با بیان اینکه مسئولان فرهنگی اصفهان با گفتن «نه» مسئولیت را از دوش خودشان برمیدارند، میگوید: «در اصفهان مسئولان با گفتن یک «نه» ساده کلیت مسئولیت خودشان را منکر میشوند. مسئولانی با این تفکر که در سال آخر دولت همان بهتر که کاری انجام ندهیم که بخواهیم جوابگو باشیم. متأسفانه این مسئله در بسیاری از ارگانهای دولتی وجود دارد که مسئول مربوطه چون میداند که در دولت بعدی از شغل فعلی کنار خواهد رفت، نسبت به اجرای تمام و کمال مسئولیتش سرباز میزند. من بهشخصه از بسیاری از مدیران این جمله را شنیدم که در این ماههای آخر تئاتر به چه دردی میخورد؟ اصلا تئاتر چه دردی را از من دوا میکند؟ در نتیجه وقتی چنین تفکری بر بخش بسیاری زیادی از مدیران ما حاکم باشد، مشخص است که نتیجهاش میشود این وضعیت اسفناکی که برای تئاتر این شهر و هنرمندانش پیش آمده است. متأسفانه در تئاتر اصفهان اولین چیزی که به ذهن مدیران فرهنگی رسید، تعطیلی تئاتر بود؛ در حالی که تجربه ثابت کرد میتوان با آداپته شدن با شرایط به کار هنری هم ادامه داد. مدیران آنقدر امروز و فردا میکنند و آنقدر تقصیر را متوجه دیگران میکنند که زمان از دست میرود و هنرمندان تئاتر اساسا دلزده و مأیوس کنار میروند.» عطایی در ارتباط با چرایی عدم اعتراض دستهجمعی اهالی تئاتر به وضعیت فعلی به تجربه این مسئله در شهریور سال 99 اشاره میکند: «در شهریور سال 99 اعتراضاتی در فضای مجازی از سوی اهالی تئاتر انجام شد که باعث شد استاندار و فرماندار اصفهان هم به قضیه ورود کنند. در آن زمان ستاد مبارزه با کرونا اعلام کرد که ما مخالف هیچگونه تعطیلی در تئاتر نبودیم؛ کمااینکه سینماها با رعایت پروتکلها باز است. از طرف دیگر اداره کل فرهنگ و ارشاد اعلام کرد که ما سه نامه داریم که علنا سناد کرونا با بازگشایی سالنهای تئاتر مخالف است. در نتیجه این کشمکش بین این دو ارگان ادامه پیدا کرد.» سرپرست گروه تئاتر میعاد جوان ادامه میدهد: «این مسئله مصادف شد با زمانی که اعلام کردند فعالیتهای تئاتری از سرگرفته شود. این اتفاق با محرم و صفر همزمان شد و در عمل بهترین موقعیت سال برای اجرا را از دست داده بودیم. تا اینکه به اوایل مهرماه رسیدیم و دوباره کرونا اوج گرفت و سالنهای تئاتر در تمام کشور دوباره تعطیل شد و تئاتر اصفهان تعطیلتر از تعطیل شد. تا دو ماه پیش که دوباره شرایط برای اجرا فراهم شد و تمام شهرها شروع به اجرا کردند، اما باز هم در اصفهان هیچگونه اجرای تئاتری در کار نبود. تا دوهفته پیش که با هزار مشکل و اما و اگر یک کار صحنهای برای اجرای در سالن کوچک تالار هنر برای ده شب و با ظرفیت بیست نفر تأیید شد. در عمل این شرایط هیچ فرقی با اجرا نرفتن ندارد و با هزینههای فعلی اجرای تئاتر گروهها تمایلی برای اجرای تئاتر پیدا نمیکنند. لازمه چنین مجوزی حمایتهای حداکثری از گروههاست که فعلا خبری از آن نیست.»
با شرایط فعلی، برنامهریزی امکانپذیر نیست
عطایی معتقد است با وجود شرایط نابسامان فعلی در تئاتر اصفهان امکان هرگونه برنامهریزی برای تئاتر در سال آینده وجود ندارد: «در چند ماه اخیر تالار هنر دو فراخوان آثار صحنهای و یک فراخوان آثار محیطی و پرفورمنس اعلام کرد. در بخش صحنهای که داوریها انجام شد، هشت اثر برای امسال و 20اثر برای سال آینده در نظر گرفته شد. اما سؤال اینجاست که وقتی مجوز اجرا برای گروهها صادر نمیشود، گروهها با چه تضمینی میتوانند این آثار تأییدشده را تولید کنند؟ سال 99 که تمام شد و در اصل ما برای شش ماهه اول سال آینده 28 کار تأییدشده در تالارهنر داریم. چگونه میتوانیم با این شرایط به این اجراها خوشبین باشیم؟ علاوه بر اینکه در سه ماه اول سال هم تعطیلات نوروز، هم ماه رمضان و هم انتخابات را داریم. یعنی در عمل سه ماه اول سال آینده هم سوخته به حساب میآید. میماند سه ماه تابستان و 28 اثر صحنهای.آیا امکان اجرا در تالار هنر وجود دارد؟ تازه درصورتی که تکلیف فعالیت تئاتر در وضعیت کرونا مشخص شود نه مثل سال 99 که هر ارگانی توپ را در زمین ارگان دیگری میانداخت؛ بنابراین ما با فرض یک سری معادلات پیچیده و حلنشدنی در حال صحبت درباره تئاتر در سال آینده هستیم و حقیقتا این وضعیت تصویر روشنی را از تئاتر درسال آینده نشان نمیدهد.»
تئاتر جایی در سیاستگذاریهای فرهنگی ندارد
رادمهر کشانی بازیگر و کارگردان تئاتر معتقد است تئاتر جایی در نیازهای اولیه جامعه ندارد؛ به همین دلیل هم هیچکس فکری به حال مشکلات آن نمیکند: «مسئلهای که در گذشته ذهن ما را به خودش مشغول میکرد و در یک سال گذشته بیش از پیش برای ما ثابت شد، این است که اساسا هنر تئاتر به دلیل سطح پایین فرهنگ مردم جزو نیازهای اولیه نیست و از آن جایی که هیچگاه به عنوان شغل شناخته نشده است، در سیاستهای کلی فرهنگی هم جایگاهی ندارد.» او به حمایت گسترده از هنرمندان تئاتر سایر کشورها در دوران کرونا اشاره میکند. حمایتی که هم جنبه فرهنگی و هم جنبه معیشتی را دربرمیگیرد: «در تمام کشورها احساس پرخطر بودن تئاتر برای شیوع کرونا باعث شد رسانههای جایگزینی برای این مسئله اندیشیده شود و درعین حال از هنرمندان تئاتر که کارشان را از دست داده بودند حمایتهایی صورت پذیرفت. یعنی هم برای وجه فرهنگی تئاتر جایگزینی مشخص شد و هم از باب اقتصادی و معیشیتی فکری به حال هنرمندان تئاتر شد. در ایران اما چنین زیرساختهایی برای حمایت گسترده از هنرمندان وجود ندارد و هنرمندان این عرصه بیشتر به عنوان یک نیروی اضافه شناخته میشوند و همین دلیلی است که باعث شده است در یک سال گذشته به راحتی کنار گذاشته شوند و برای هیچکس هم مهم نیست که این رکود و تعطیلی میتواند چه عواقبی برای هنرمندان در پی داشته باشد.»
ظرفیتهای جایگزین تئاتر در اختیار واینرهای اینستاگرامی
کشانی پرداختن به رسانههای جایگزین برای حضور و فعالیت اهالی تئاتر را مهمترین راهحل ممکن برای دوران کرونا میداند: «در مدیومهای هنری دیگر مانند سینما جایگزینهایی مانند شبکههای رسانه خانگی که عمده فعالیتش سریالسازی است و در دوران کرونا رشد بسیار زیادی پیدا کرد وجود دارد؛ اما در تئاتر این اتفاق شکل نگرفت. از این گذشته متأسفانه بودجههایی که باید برای تئاتر هزینه میشده، در یک سال گذشته بهدرستی هزینه نشده است. بودجههای تئاتر در یک سال تعطیلی آن یا خرج نشده یا خرج کسانی شده است که اصلا متعلق به این فضا نیستند. یعنی ما میبینیم که مثلا در شهرداری اصفهان فعالیتهایی برای حمایت از رسانههای جایگزین فضاهای نمایشی به خصوص در فضای مجازی انجام میگیرد، اما این حمایتها عموما از کسانی به عمل میآید که یا به فضاهای نمایشی به صورت تفریح نگاه میکردند یا اساسا دغدغه جدی این عرصه را نداشتند.» پرسش مهم این کارگردان این است که چرا بودجه هنرهای نمایشی صرف معرفی و فعالیت عدهای واینر اینستاگرام قرار گرفته است: «تئاتر حذف شد، اما به جای حضور هنرمندان تئاتر برای ادامه فعالیت در رسانههای جایگزین افراد سطح پایینی از حمایتهای دولتی برخوردار شدند و تنها برای جذب فالوئر یک سری کارهای بیارزش تولید کردند. وقتی تئاتر تعطیل شد و هنرمندان تئاتر بیکار شدند ، وظیفه مسئولان فرهنگی این است که آدمهای حرفهای را برای ظرفیتهای جایگزین دعوت کنند. صدا و سیما یکی دیگر از این ظرفیتهاست. افراد باتجربه و حرفهای تئاتر به راحتی میتوانستند در صدا و سیمای اصفهان فعالیت کنند اما در کمال تعجب میبینیم شبکه اصفهان یکی از واینرهای مجازی را به عنوان مجری به کار میگیرد؛ در حالی که این فرد فاکتورهای اولیه اجرا را هم ندارد اما به لطف دوستان صدا و سیما به عنوان فرد خلاق معرفی میشود.»
شرایط تئاتر اصفهان به این زودیها درست نمیشود
سرپرست گروه تئاتر پژوهش مهر معتقد است اتفاقات یک ساله گذشته تئاتر در اصفهان ده سال تئاتر این شهر را به عقب برده است: «اشتباهات مدیران در این یک سال تمامی تلاش اهالی تئاتر برای شکلگیری یک فضای حرفهای و درست از تئاتر در اصفهان را برباد داد و متأسفانه مسیر به سمتی رفت که دوباره ده سال به عقب برگشتیم. جریان تئاتر حالاحالاها درستبشو نیست و خیلی به سال آینده هم خوشبین نیستم. حتی اگر فردا سالنهای تئاتر را باز کنند قطعا اتفاق خوشایندی نخواهد افتاد. علاوه بر اینکه شرایط کنونی پیچیدهتر از این حرفهاست. در تئاتر شهر تهران هم همین وضعیت است. یک تئاتر در تهران با آن همه بازیگر شناختهشده مخاطب ندارد؛ چه برسد به کارهایی که در شهرستان اجرا میشود. راهحل درست همان رسانههای جایگزین و حمایت از حرفهایهای تئاتر است که این مسئله هم با انتخاب نادرست و حمایت از افراد نامربوط مسیر اشتباهی را پیش گرفته است و نتیجه آن هم میشود این که بسیاری از بچههای تئاتر اصفهان از فضای تئاتر دور شدهاند و در حال انجام کارهای غیرمرتبط هستند و بسیاری هم به فکر مهاجرت افتادهاند.»
تئاتر پیش از کرونا کرونازده بود!
رادنوش مقدم، بازیگر و کارگردان تئاتر معتقد است مصائب اهالی تئاتر خیلی به دوران کرونا برنمیگردد و تعطیلی تئاتر در دوران همهگیری این ویروس تنها مشکلات بیپایان تئاتر را عریان کرده است: «پرواضح است که در سال گذشته ما به طور کلی تئاتر را از دست دادیم؛ اما مسئله این است که این اتفاق یک آسیب چندجانبه ایجاد میکند. هم از منظر فرهنگی آسیب بزرگی به بدنه حامعه وارد میکند و هم از منظر اقتصادی ضربه بزر گی برای هنرمندان تئاتر به حساب میآید. خیلی از گروههایی که ماهها برای اجرا زحمت کشیدند با تعطیلی مواجه شدند اما کوچکترین حمایتی برای جبران خسارت از آنها به عمل نیامد. مسئله حائز اهمیت اینجاست که اگر چه هنرمندان تئاتر اولین گروهی بودند که با تعطیلی روبهرو شدند، اما نباید فراموش کرد که اهالی تئاتر تا پیش از این هم با شرایط بسیار دشوار و با پایینترین امکانات به اجرای تئاتر میپرداختیم. اتفاق تازه تنها عریانشدن وضعیت بغرنج تئاتریهاست. تازه معلوم شده است که اهالی تئاتر با چه مصائبی سعی میکردند چراغ سالنهای تئاتر را روشن نگه دارند. سالهاست که برای دستاندرکاران تئاتر روشن شده است که این هنر در برنامهریزی های فرهنگی از پایینترین اهمیت برخوردار است و با شیوع ویروس کرونا این حقیقت علنی شد که هیچکس دغدغه تئاتر را ندارد و جای خالی آن به غیر از مخاطبان محدود و همیشگی تئاتر و خود اهالی تئاتر برای کسی حس نمیشود و مسئولان نهتنها این جای خالی را احساس نمیکنند که تازه احساس راحتی میکنند که تئاتری در کار نیست.»
حمایت اقتصادی از گروهها و مناسب سازی سالنها برای اجرا
مقدم در بخش دیگری از صحبتهایش درباره پیشبینی وضعیت تئاتر اصفهان در سال آینده میگوید: «به نظرم با آغاز دوباره اجراهای تئاتر در سال آینده با استقبال خوبی از طرف مخاطبان تئاتر روبهرو میشویم؛ آن هم مخاطبی که پیشینه دیدن تئاتر را داشته و حالا بعد از یک سال تشنه دیدن تئاتر است؛ اما به نظرم این یک حباب خواهد بود و آرام آرام از میزان استقبال کاسته خواهد شد. از این جهت به خاطر فاصلهای که میان اجراهای تئاتر شکل گرفته است و با توجه به شرایط سخت اقتصادی و روحی جامعه هنرمندان باید تلاش زیادی به خرج دهند تا به کیفیت اجراهای قبل از کرونا برسند؛ بنابراین به نظرم یک دوره افت در جریان تئاتر خواهیم داشت و بعد از این دوره افت است که شاید بتوان با نگاه بهتر برای آینده برنامه ریزی کرد.»
او میافزاید: «یکی از مسائل مهمی که در باز شدن دوباره سالنهای تئاتر و بازگشت اهالی تئاتر به روی صحنه باید مورد توجه واقع شود، مسئله اقتصادی است. از آن جایی که تا ریشهکن شدن این ویروس اجراها باید با درصدی از ظرفیت سالنها برگزار شود، گروهها تا چه اندازه موفق میشوند سرمایه خودشان را برگردانند و اساسا کسب درآمد کنند؟ اولین تصمیم در این راستا افزایش قیمت بلیت نمایش است که این خودش باعث ریزش مخاطب خواهد شد. به نظرم یکی از کارهای مهم سال آینده باید این باشد که حمایتهایی برای ظرفیت خالی سالنها به گروه اختصاص پیدا کند تا آنها حداقل تمایلی به اجرا نشان دهند و اصلا بتوانند از پس هزینهها برآیند.»
مقدم ایجاد سالنهای روباز برای اجرای تئاتر متناسب با شرایط کرونا را یکی از راهکارهای مهم در این دوران قلمداد میکند: «مسئله دیگری که به خوبی میتوانست با توجه به شرایط کنونی بازتعریف شود، اما متأسفانه فراموش شد، ایجاد سالنهای روباز و هماهنگ با شرایط کرونا بود. اتفاقی که متأسفانه خیلی راحت از کنار آن گذشتند. همچنین مهیاکردن شرایط برای اجراهای میدانی و محیطی اقدام دیگری است که مدیران فرهنگی باید برای آن برنامهریزی میکردند که اتفاق نیفتاد. امیدوارم در سال آینده حداقل این مناسبسازیها برای اجرای تئاتر شکل بگیرد.»
