چه ظرفیتهایی داریم؟
ایران یکی از مهمترین کشورها در حوزه صنایعدستی است که به لطف پیشینه چندین هزار ساله، ید طولایی در این زمینه در جهان دارد. شواهد این حرف هم زیادند. یک نمونهاش اعطای چندین نشان بینالمللی مرغوبیت به صنایعدستی ایران است. اعطای نشان مرغوبیت صنایعدستی یونسکو از سال ۲۰۰۱ شروع و از سال ۲۰۰۶ به مهمترین پروژه یونسکو در حوزه صنایعدستی تبدیل شد. فقط بهعنوان نمونه ۶۵ اثر ایرانی در سال ۱۳۸۹ نشان اصالت یونسکو گرفتند. در سال ۱۳۹۷ هم یونسکو به ۴۶ اثر ایرانی مهر اصالت زد.
گذشته از نشان اصالت و مرغوبیت یونسکو، ایران ۱۴ شهر و روستای صنایعدستی ثبتشده در دنیا دارد که ایران را به رتبه اول جهان در این حوزه تبدیل کرده است. همه اینها اما به قولی مشت نمونه خروار است. صنایعدستی ایران فراتر از اینهاست؛ مثلا اولین انیمیشن تاریخ روی یک سفال ایرانی است! که میتواند برای صنایعدستی ایران ظرفیت تبلیغاتی ایجاد کند.
مزیت فرهنگی صنایعدستی
طرز نشستن روی مبل با طرز نشستن روی شاهنشین متفاوت است. وقتی فرش دستباف در خانه پهن باشد، پابرهنه راه میروند؛ چون میگویند «پا بخورد قشنگتر میشود». با رونق هرچه بیشتر دستساختهها، فرهنگ اصیل ایرانیاسلامی ترویج میشود. یعنی وقتی صنایعدستی جای خودش را در زندگی مردم باز کند، دغدغه کمرنگشدن و تضعیف فرهنگ اصیل ملی و مذهبی در کشور از بین میرود. این یعنی مردم با نمادهای فرهنگی خودشان هر روز سروکار دارند. نوعی فرهنگسازی کارآمد که نیاز معرفی هنر اصیل ایرانیاسلامی به مردم را مرتفع میکند.
مزیت اقتصادی صنایعدستی
مزیت اقتصادی صنایعدستی، کوچکمقیاس بودنش است. عمده شاخههای صنایعدستی کوچکمقیاساند و جزئی از صنایع کوچک و متوسط به حساب میآیند. این مزیت باعث میشود اولا، برای راهاندازی هر کارگاه صنایعدستی، نیازی به سرمایه خیلی زیاد نباشد، ثانیا، با توجه به مقیاس کوچک این فعالیتها، هر شخص حتی در خانه خودش هم میتواند بهصورت مستقل یک کارگاه صنایعدستی راه انداخته و در فروشگاههای آنلاین بهراحتی بفروشد. این یعنی سهولت اشتغالزایی و ثروتآفرینی، یعنی دوای درد اقتصاد بیرمق ایران.
برای راهاندازی شغل در این بخش در گرانترین حالت تنها ۱۰ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان لازم است (۱۳۹۷). ارزانترین استان هم سیستان و بلوچستان است با سه میلیون تومان سرمایه. این نمودار بهخوبی نشان میدهد که مشاغل حوزه صنایعدستی از جمله مشاغل با هزینه اولیه کماند که بهخوبی میتوانند فرصتهای شغلی زیادی ایجاد کنند. مثلا برای اشتغالزایی در این بخش در استان هرمزگان نزدیک به چهار میلیون تومان سرمایه لازم است و از طرفی میبینیم که این استان بالاترین میزان اشتغال در کارگاههای تولید صنایعدستی را دارد.
اهمیت مزیت کوچکمقیاس بودن صنایعدستی در آمارهای جهانی کاملا مشخص است. دفتر آماری اتحادیه اروپا (Eurostat) اواخر سال ۲۰۱۸ با انتشار گزارشی نشان داد که بنگاههای کوچک و متوسط، دو سوم مشاغل اتحادیه اروپا و بیش از نصف ارزشافزوده اقتصاد این اتحادیه در سال ۲۰۱۵ را تشکیل دادند. نکته جالب این گزارش، نقش بنگاههای بسیار کوچک (Micro enterprises) در اقتصاد اتحادیه اروپاست. بنگاههای خیلی کوچک یا خردهبنگاهها به بنگاههایی گفته میشود که کمتر از ۱۰ نفر عضو دارند. طبق آمارهای این مرکز، این خردهبنگاهها به تنهایی نزدیک به ۳۰درصد از کل اشتغال و بیش از ۲۰درصد از ارزشافزوده اتحادیه اروپا را در سال ۲۰۱۵ تشکیل دادند.
این وضعیت البته مختص اروپا نیست و بنگاههای کوچکمقیاس تقریبا در همه جهان نقش اصلی را در اقتصاد بازی میکنند. بانک جهانی اعلام کرده است که بیش از نصف کل مشاغل جهان و بیش از ۴۰درصد کل تولید ناخالص جهان متعلق به بنگاههای کوچک و متوسط است. مخلص کلام اینکه کوچکبودن این بنگاهها باعث میشود خیلی سریع پا گرفته و رشد کنند و حتی در آینده به بنگاههای بزرگ و معروف بینالمللی تبدیل شوند. مثلا اتسی ۲۰۰۵ در نیویورک شروع به فروش صنایعدستی کرد و امروز در همه جهان شناخته شده است و آثار ایرانی زیادی را هم میفروشد.
کجای کاریم؟
با وجود ظرفیتهای عالی صنایعدستی کشور، متأسفانه ما جایگاه خوبی در بازار جهانی این صنعت نداریم. با در نظر گرفتن دلار ۱۰ هزارتومانی در سال۹۷، صنایعدستی ایران کمتر از ۵۰۰ میلیون دلار خریدار داشته است. این در حالی است که ارزش بازار جهانی صنایعدستی در سال ۲۰۲۰ حدود ۷۱۸ میلیارد دلار و ارزش صادرات صنایعدستی ایران در سال ۱۳۹۷ تنها ۲۸۹ میلیون دلار بود؛ صادراتی درخور یک شهر نه یک کشور!
