درباره اصفهان بسیار گفته و شنیدهایم. اما آنچه در حال حاضر پیش روی همه مدیران کشوری، استانی و شهری قرار گرفته، شهری مملو از معضلات و مشکلات بزرگ و همچنین ظرفیتها و پتانسیلهای شگرف است. مشکلاتی که در صورت غفلت، تیشه بر ریشه اصفهان خواهند زد و ظرفیتهایی که در صورت اقدام جدی به حل معضلات قادر به نجات اصفهان از ورطه کنونی خواهند بود. نخستین کنگره «استان اصفهان و توسعه ملی، چالشها و فرصتهای پیشرو» نیز با اهدافی همچون ایجاد شبکه منسجم از نخبگان در جهت همافزایی توسعه ملی، توجه به چالشهای موجود و جلوگیری از تکرار مشکلات و ایجاد یکپارچگی در کل استان اصفهان برگزار شد.
تأثیر متغیرهای کلیدی بر توسعه اصفهان
یکی از مباحث قابلتوجهی که در حاشیه کنگره استان اصفهان و توسعه ملی مطرح شد، مبحث «تأثیر متغیرهای کلیدی در توسعه اصفهان» بود که توسط «محمدرضا قاسمی» مدیر مرکز آموزش و پژوهش توسعه و آیندهنگری بیان شد. او محور سخنان خود را «آیندهنگاری توسعه استان اصفهان در افق 1404 و نقش آن در برنامهریزیهای استان» دانست و گفت: «قبل از هر چیز در ابتدا باید مفهوم آیندهنگاری را بدانیم. آیندهنگاری ازلحاظ نظری، علمی است که با آن آینده ترسیم میشود و بنابراین افرادی که آینده را ترسیم میکنند، آیندهنگار هستند. درواقع آیندهنگاران معتقدند آینده مؤلفهای است که ساخته میشود و ما عدم اطمینان آن را کم میکنیم.» او ادامه داد: «این علم که آیندهپژوهی نیز نام دارد، ترکیبی از روشهای کمی و کیفی است. چنانکه برای ترسیم آینده ابتدا باید عوامل کلیدی را بشناسیم. چون برای نگارش آینده به دو خروجی نیازمندیم: یکی شناسایی عوامل کلیدی و دیگری پردازش سناریوها.»
او اضافه کرد: «ما نیز در سند آیندهنگاری توسعه استان اصفهان ابتدا عوامل مرتبط با توسعه را شناسایی کردیم و بعد با روشهای ریاضی به جداسازی عوامل مؤثر پرداختیم و بر اساس آنها سناریوهای توسعه اصفهان را نوشتیم.»
مزیت آیندهنگاری توسعه در افق 1404 نسبت به برنامههای قبلی
اینکه برنامه آیندهنگاری توسعه استان اصفهان در افق 1404 چه مزایایی نسبت به برنامههای قبلی دارد، سؤالی است که قاسمی در پاسخ به آن توضیح داد: «تاکنون همه برنامههای نوشتهشده گذشتهنگر بوده و با شناسایی مشکل در زمان حال، حال و گذشته را به آینده تعمیم میداده و برآوردی از آینده نداشتهاند. اما ما تفکر استراتژیک را تولید کردیم تا مشکلات را قبل از وقوع بشناسیم و برنامهریزان آماده مواجهه با مشکلات باشند. مزیت دیگر این است که قبلا وقتی مشکلاتی مانند تحریمهای بینالمللی و… بر سر راه برنامه توسعه استان ایجاد میشد، برنامه فورا از کارکرد خود میافتاد و دیگر کارایی نداشت. اما ما به سمت آیندهنگاری رفتیم و امیدواریم برنامه هفتم بر این اساس تدوین شود تا اگر مشکلی رخ داد، یک سناریوی دیگر برای پیشرفت استان در دست داشته باشیم.»
شناسایی عوامل کلیدی در استان اصفهان با مشورت نخبگان
مدیر مرکز آموزش و پژوهش توسعه و آیندهنگری ادامه توضیحات خود را به این اختصاص داد که شناسایی عوامل کلیدی استان اصفهان نخستین گام در مسیر تدوین طرح توسعه آیندهنگاری بوده است. قاسمی گفت: «ما 190 متغیر مرتبط با توسعه استان را شناسایی کردیم. ولی کسی توان این را نداشت که این متغیرها را جداسازی کند و بداند که هرکدام از آنها چقدر بر توسعه استان اثرگذار است. ما به این منظور 20جلسه با خبرگان استان برگزار کردیم و درنهایت به 12 متغیر رسیدیم که واقعا در توسعه استان اثرگذار هستند.»
به گفته او، این متغیرها که حاصل مطالعات سازمان برنامه با کمک خبرگان است شامل کریدور علم و فناوری، بازار سرمایه، بهرهوری، نــحوه حــکمرانی، ســهم بــخش خــصوصی از اقــتـصاد، فـضای کسبوکار، کارآفرینی، نظام بانکی، قیــمتهـــای نــســـبی، صـــادرات غیرنــفتــی، تحریمهای بینالمللی و ساختار فضایی فعالیتها با ملاحظات آمایشی است.
معضل اصفهان؛ چیدمان فعالیتها فراتر از توان اقلیمی
یکی دیگر از نکات قابلتوجه در بیانات مدیر مرکز آموزش و پژوهش توسعه و آیندهنگری تأکید بر این بود که در حال حاضر کمآبی معضل اصلی اصفهان نیست؛ بلکه چیدمان فعالیتهای این استان فراتر از توان اقلیمی آن است. او گفت: «ساختار فضایی اصفهان که در حال حاضر مشکلات بزرگی دارد بسیار مهمتر از خشکسالی است.»
نقش تحریم در مشکلسازی مقدم بر تورم است
او تحریم را مقدم بر تورم در ایجاد مشکلات استان اصفهان دانست و تأکید کرد: «اثرگذارترین متغیر بر استان اصفهان در حال حاضر تحریمهای بینالمللی است؛ چراکه اگر سرمایهگذار خارجی رغبتی به ورود به سرمایهگذاری در استان نداشته باشد، مشکلات زیادی را بر استان تحمیل میکند.» او درباره متغیر قیمتهای نسبی هم بیان کرد: «قیمتهای نسبی شامل انرژی است که تا وقتی بهدرستی به آن پرداخته نشود، مشکل آلودگی هوا در اصفهان نیز حل نمیشود. همچنین نحوه حکمرانی که از شاخصههای بینالمللی است و شامل هشت شاخص مهم است که در وصف حکومت بیان میشود، از دیگر متغیرهای اثرگذار در میان متغیرهای دوازدهگانه است.»
او اضافه کرد: «تا وقتی بیثباتی در تصمیمگیری داریم، فکر بلندمدت را از سرمایهگذار میگیریم و سرمایهگذار نمیداند آیا میتواند روی متغیرهای اساسی مانند نرخ ارز تکیه کند یا نه.»
قاسمی یکی دیگر از آفتهای برنامهریزی در برنامه استان را اصرار بر نظارت بر همه بخشها و واحدها دانست و تصریح کرد: «یکی از خدمات روش ما این است که میگوید تنها باید بر روی این 12 متغیر برنامهریزی انجام شود و سایر امور خودبهخود به دنبال اینها حرکت میکنند و ما را به سمت توسعه میبرند. مثلا درباره سهم بخش خصوصی از اقتصاد یکی از اشتباهات این بوده که فکر میکردیم اگر خصوصیسازی کنیم، توسعه رخ میدهد. درحالیکه بر اساس مطالعات ما، سهم بخش خصوصی از اقتصاد یک متغیر اثرپذیر از توسعه است و باید ابتدا توسعه پیدا کنیم تا سپس بخش خصوصی از اقتصاد بهرهمند شود.»
او کسبوکار و کارآفرینی را دو مؤلفه مهم دیگر در توسعه اصفهان ارزیابی کرد و افزود: «این دو مؤلفه وابسته به توسعه هستند. ابتدا باید توسعه بیاید تا وضعیت کارآفرینی و کسبوکار درست شود.»
اصفهانِ امروز با دو مؤلفه «ظرفیت» و «چالش» روبهروست
«حمیدرضا فولادگر» نماینده سابق مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی و عضو توسعه کمیته صنعت و فناوری کنگره استان اصفهان و توسعه ملی نیز در حاشیه این کنگره درباره دلایل عدم سرمایهگذاری در استان اصفهان سخن گفت. او تأکید کرد: «وقتی درباره استان اصفهان سخن میگوییم، از سویی با مجموعهای از ظرفیتها و قابلیتها در بخشهای مختلف سرمایه انسانی، زیرساختها و سرمایههای فیزیکی مواجه هستیم و از سوی دیگر بحرانها و چالشهایی در پیش رو داریم. اینکه در حال حاضر وضعیت اصفهان چگونه است، وضعیت مطلوب برای این شهر چیست و چطور میخواهیم به وضعیت مطلوب برسیم نیز موضوع مهم دیگری است که باید به آن بپردازیم.»
فولادگر یادآوری کرد: «استان اصفهان برخوردار از مجموعهای از قابلیتها و استعدادها در ابعاد مختلف فرهنگی، مذهبی، علمی، صنعتی، معدنی، گردشگری، صنایعدستی، کشاورزی و منابع مهمی است که طی چندهزار سال عمدتا در محور زایندهرود شکلگرفته و مدنیت اصفهان را در جوار این رودخانه شکل داده است. اما موضوع مهمتر در این شهر، سرمایه انسانی آن است. چنانکه اصفهان از گذشته همواره محل پرورش و رشد نیروهای انسانی قوی بوده که اثرگذاری آنها فقط در سطح شهر و استان نبوده است.»
او اضافه کرد: «خصوصا در دوره تمدن اسلامی که اصفهان چندین دوره پایتخت ایران بوده و بر کل تمدن ایرانی اسلامی اثرگذار بوده است. این سرمایه انسانی امروز در بخشهای مختلف صنعت، معدن، کشاورزی، شرکتهای دانشبنیان و… مشغول به فعالیت هستند و حتی درزمینه فرهنگی و دینی هم اصفهان را مفتخر به حضور بزرگترین علما و دانشمندان دینی در طول تاریخ کرده است.»
امروز جایگاه اصفهان کجاست؟
بر اساس آنچه درباره پیشینه و تاریخ اصفهان ذکر شد، باید بپرسیم در حال حاضر وضع اصفهان چطور است؟ بررسیها و مطالعات پژوهشی ما در بنیاد مطالعات نصف جهان و در مجلس شورای اسلامی طی چند دوره نشان میدهد که اصفهان امروز در جایگاهی که شایسته آن است، قرار ندارد. لازم به ذکر است که به تعبیر رهبر معظم انقلاب در سال 89، اصفهان باید به جایگاه سابق خود که منبع نورافشانی در جهان اسلام بود، برگردد.» او افزود: «با این چشمانداز وضعیت امروز اصفهان با آنچه برای آن ترسیمشده فاصله دارد. اصفهان امروز درگیر مشکلاتی است که برخی از آنها شامل عدم سرمایهگذاری، اشتغال در بخش تولید و خدمات، بیکاری و… است. چنانکه در سالهای 93 تا 98 نرخ بیکاری در اصفهان دو سه درصد از متوسط نرخ بیکاری کشور بیشتر بود. هرچند اخیرا اوضاع کمی بهتر شده ولی اصفهان همچنان در شاخصهای محیطی کسبوکار از استانهای مطلوب نیست.» به گفته او، مؤلفههای محیطی کسبوکار 28 مورد است که بر اساس آنها، استان اصفهان از استانهای مطلوب در کشور نیست و از متوسط کشور نیز پایینتر است.
او یکی از مهمترین شاخصهای کسبوکار را نوسانات شدید قیمتها دانست و تأکید کرد: «تغییر پیدرپی مقررات، سختگیری در ارائه مجوز کسبوکار و فساد اداری باعث شده که متأسفانه اصفهان از استانهای نامطلوب در کشور در حوزه کسبوکار به شمار برود.»
اصفهان ویژهخوار بودجههای دولتی نیست!
نماینده سابق مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی سپس با بیان اینکه عدهای گمان میکنند دلیل توسعه اصفهان دریافت سهم ویژه از اعتبارات دولتی بوده است، توضیح داد: «اصفهان هرگز ویژهخوار بودجههای دولتی نبوده است. طبق مطالعات انجامشده میگویم که در 40سال گذشته پیشرفت استان اصفهان عمدتا به دلیل نیروی انسانی خلاق و خوشفکر استان و استفاده بهینه از امکانات موجود بوده است.»
او اضافه کرد: «جالب است بدانید که در حال حاضر استان اصفهان در تأمین منابع مالی و درآمدزایی برای کشور به لحاظ مطلق در رتبه دوم و به لحاظ سرانه در رتبه چهارم قرار دارد. درحالیکه این استان بهوقت تقسیم اعتبارات، بهطور مطلق در رتبه دهم و بهطور سرانه در رتبه بیستونهم قرار دارد! پس این نشان میدهد که نهتنها استان اصفهان سهم ویژهای از اعتبارات دولتی ندارد، بلکه عدالت هم شامل حال این استان نشده است.»
به گفته فولادگر، در سالهای اخیر کمتر پروژهای در استان اصفهان با منابع دولتی احداث شده و پروژههای نیمهتمام زیادی درزمینه حملونقل، راه، شبکههای ریلی، آب و… وجود دارد که با سرمایهگذاری، تأمین مالی و مشارکت تکمیلشدهاند؛ نه با کمک دولت.
قوانین سختگیرانه و فرار سرمایهگذاران از اصفهان
عضو توسعه کمیته صنعت و فناوری کنگره استان اصفهان و توسعه ملی بابیان اینکه اگر دولت نقش چندانی در ارائه اعتبارات لازم به اصفهان ندارد، باید بخش خصوصی مشارکت کند، تأکید کرد: «این در حالی است که متأسفانه اصفهان خصوصا در سالهای اخیر در جذب سرمایه بخش خصوصی هم موفق نبوده است. اینک به دلیل شرایط نامطلوب کسبوکار، سرمایهگریزی در اصفهان یک معضل است و این استان وضعیت مطلوبی در مؤلفههای بینالمللی و مؤلفههای محیطی در داخل کشور ندارد. چنانکه در قوانین بانکی، بیمهای، مالیاتی و مباحث دیگر قوانین دستوپاگیر و سختگیرانهای وجود دارد که منجر به سرمایهگریزی از این استان شده است. علاوه بر این، محدودیتهای زیرساختی مانند آب باعث شده که صنایع هم از استان بروند.»
اصفهان را قطب اقتصاد دانشبنیان کشور کنیم
فولادگر در پایان و در پاسخ به این سؤال که برای نجات اصفهان چه باید کرد، توضیح داد: «باید توسعه اصفهان با توجه به وضعیت اقتصاد آینده صورت بگیرد. اقتصادی مبتنی بر هوشمندی، فعالیت شرکتهای دانشبنیان و فناوریهای نو. باید از صنایع سنگین آلاینده فعلی به صنایع دانشبنیان و فناوریهای نو جهش داشته باشیم. چنانکه همین صنعت فولاد اصفهان میتواند دانشبنیان شود. در حوزه نفت و گاز و پتروشیمی نیز باید به سمت شیمی پارکها و کریدور علم و فناوری حرکت کرد. همچنین اصفهان میتواند قطب اقتصاد دانشبنیان کشور باشد که این راهحلی برای حل معضلات اصفهان است تا عقبماندگیهای خود را با رویکردی جدید جبران کند.»
پیشروی اصفهان در حوزه سلامت و بهداشت
طاهره چنگیز، رئیس دانشگاه علوم پزشکی و خدماتدرمانی استان اصفهان از دیگر مدیرانی است که در حاشیه کنگره «استان اصفهان و توسعه ملی، چالشها و فرصتهای پیشرو» سخنانی را درباره وضعیت اصفهان در حوزه اقدامات پزشکی مطرح کرد. او بابیان اینکه انسان سالم، محور توسعه پایدار است و فعالیتهایی که برای تحقق انسان سالم صورت میگیرد، نمادی از توسعهیافتگی جامعه به شمار میرود، گفت: «این روند میتواند باعث تسهیل و تسریع حرکت جامعه به سمت توسعه پایدار شود. چنانکه رسالت دانشگاه علوم پزشکی در این راستا مشخص است و در حوزه آموزش، تحقیقات، فناوری و خدمات سلامت اعم از بهداشت، توانبخشی و غذا و دارو در زیر چتر این مفهوم بهسوی توسعه پایدار حرکت کرده است.»
او یکی از برنامههای مهم دولت یازدهم و دوازدهم را برنامه تحول دانست و توضیح داد: «بخشی از این برنامه به طرح تحول سلامت در عرصههای بهداشتی، درمانی و آموزشی مربوط بود که از سال 94 با تعریف بستههای متعددی کلید خورد. یکی از محورهای این برنامه نیز مأموریتگرایی بود. به این معنا که استانهای مختلف مأموریت خاصی را بر عهده گرفتند. دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز توسعه علوم پرستاری را بهعنوان نیاز ضروری حوزه سلامت برعهده گرفت.»
او اضافه کرد: «این مأموریت منجر به ایجاد مقررات و طرحهای ابتکاری شد که از سوی اصفهان در کل کشور جاری شد. مجموعه توسعه علوم پرستاری و طرحهایی که دانشگاه علوم پزشکی اصفهان طراحی کرد، در قالب پایلوت به کشور پیشنهاد شد که اقدامی بسیار ارزشمند است.»
او از بینالمللیسازی و مأموریت ویژه دانشگاه علوم پزشکی اصفهان برای ارتباط با کشورهای دیگر بهعنوان اقدام مهم دیگری از سوی اصفهان یاد کرد و شرح داد: «این رویداد منجر به عقد تفاهمنامه و برنامههای مشترک شد که گامی مهم در راستای انسجامبخشیدن به ساختار دانشگاهها و ظرفیتهای دانشگاههای علوم پزشکی در عرصه بینالمللی به شمار میرود.»
رئیس دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی استان اصفهان همچنین تأکید کرد: «مأموریت ویژه دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اجرای طرح اعتباربخشی مؤسسهای بود که برای اولین بار در کشور در حوزه آموزش عالی طراحی شد. یک مجموعه سیاست مبتنی بر اصول علمی در سال 96 و 97 از سوی اصفهان طراحی و به همه دانشگاههای علوم پزشکی ارائه شد. هرچند سنت آکادمیک اصفهان به هزار سال قبل و دوران بوعلی سینا برمیگردد؛ اما تحولاتی که در سالهای اخیر و بعد از انقلاب رخداده است، یک تحول محتوایی در آمـــوزش، نـــــظاممـــنــدشـــدن، سازمانیافتگی و ارتــباط بیشتر آموزش با حوزه سلامت بوده است.»
