در تحقیقات انجام شده این موضوع به وضوح دیده میشود که شیوهها و روشهای مشخصی در شریعت اسلامی برای نحوه و سبک زندگی انسانها وجود دارد. همین شیوهها و دستورالعملهاست که تعیین کننده شرایط زیستی مردم در شهر میشود و شهرها از آن متأثر و کالبدشان در کنار عوامل فرهنگی، جغرافیایی، محیطی و… به هم متصل میشود، اما آنچه در حال حاضر «شهر اسلامی» نامیده میشود از آموزههای دینی دور افتاده است و نمیتوان آن را شهر اسلامی تلقی کرد. شهر اسلامی در ظاهر و باطن اسلامی است. نمیشود بناها اسلامی باشد و محیط غیر اسلامی. در این میان مسجد، یکی از مؤلفههای شهر اسلامی است که احداث آن از دیرباز در شهرها مد نظر قرار گرفته و چه بسا که در حال حاضر هم یکی از مهمترین و اساسیترین عناصر تشکیل دهنده توسعه شهرها به خصوص شهرهای اسلامی محسوب شود.
ارتباط و همبستگی بین مسجد و هویت شهری وجود دارد
مساجد نمادی از سمبل و هویت اسلامی هستند، به طوری که به عقیده بسیاری از صاحبنظران، مسجد به عنوان رکن اصلی هویت بخشی توسعه شهری میتواند در ساختار ایجاد شهرها نقش مهمی ایفا کند و به عنوان عضو اصلی شهر، نماد دین و شریعت باشد. این بنای عظیم و آرامبخش در توسعه شهرها به ویژه شهرهای اسلامی، نقش بسیار کلیدی ایفا کرده و در دورههای مختلف شهری، بین مسجد و هویت شهری ارتباط و همبستگی وجود داشته و دارد. این بنا در شهر به عنوان برجستهترین عنصر منبعث از دین اسلام بوده است، چنانکه مسجد به عنوان مرکزیت شهر ایرانی در دوره بعد از ظهور اسلام نیز نقش پررنگی در مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و … در شهر داشته است. بنابراین میتوان گفت مسجد از ارزش والایی برخوردار بوده و در شاهرگ شهر جای دارد. مسجد به عنوان کانون تحولات سیاسی و اجتماعی، زمان صدر اسلام تاکنون در شهرهای جهان اسلام، زبانزد بوده و از منظر برنامهریزی شهری به عنوان عنصری در فضای کالبدی، اجتماعی و اقتصادی مد نظر همگان قرار داشته است، اما وجود مساجد در شهرها با توجه به عملکرد و نقششان در شهر بوده است. به عنوان مثال مسجد جامع اصفهان در قلب بازار و در جوار محل زندگی شیخ بهایی مستقر شده است. همچنین ارتباط مستقیم شاهان با حکومت و برگزاری مراسم دینی، گاهی در مجاورت مساجد انجام میشد و بناهای عظیم اسلامی در مرکزیت شهر قرار میگرفت. برخی از مساجد هم در پیرامون ستون فقرات اصلی شهرها قرار داشتند که علاوه بر انجام فریضه نماز، محل اجتماع و سایر فعالیتهای اجتماعی بودند.
در صدر اسلام هم، مساجد محلی برای طراحی بسیاری از نقشههای جنگی بودند و حتی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی این مساجد بودند که با الهام از پیامهای حضرت امام (ره) در زمینه سرنگونی رژیم پهلوی نقش مؤثری ایفا کردند و پس از پیروزی انقلاب اسلامی با مطرح شدن ضرورتهای دیگری برای کشور، نقش و اهمیت آنها مضاعف شد؛ به طوری که بسیاری از تبلیغات، مناظرهها و انتخابات در مساجد انجام میشد. همچنین مساجد مامنی برای ایجاد صندوقهای قرضالحسنه به نیازمندان شدند و در حمایت و کمک به نیازمندان بسیار مؤثر بودند.
در حال حاضر ساختار مساجد در شهر اصفهان همچون گذشته است. در این مکان مقدس علاوه بر اقامه فریضه نماز، پایگاهی برای بسیج و انجام اقدامات فرهنگی و تبلیغاتی است. به طوری که مساجد اصفهان در زمان جنگ، مرکزی برای جمع آوری اقلام برای رزمندگان محسوب میشدند و چه بسا که در همین پایگاههای دینی فعالیتهای دیگری نظیری خیاطی و بسته بندی اقلام نیز صورت میگرفت. امروزه در این کانونهای دینی علاوه بر اقامه فریضه نماز، محلی برای اقدامات دیگری نظیر جمع آوری بستههای ارزاق برای مستمندان، محل تزریق واکسن و محلی برای احیای گفتمانهای دینی و علمی است.
اگر بخواهیم به نقش مساجد در توسعه پایدار محلی در اصفهان اشاره کنیم همین بس که مساجد در محلهها کانونی برای گردهمایی فرهنگی، دینی، ورزشی و اجتماعی کودکان، نوجوان و جوانان شده است. در واقع میتوان گفت مسجد و کارکردهای آن بر روی نظام رفتاری حاکم بر زندگی خانوادگی، همسایگی و شهری اسلامی تأثیر دارد و چه بسا که شهروندان در یمک محله از مساجد تأثیر میپذیرند.
