قدمت مسجد تاریخی خسرو اردستان به دوره صفویه بازمیگردد. این مسجد توسط فردی به نام «خسرو» در سال ۱۱۳۵(ه.ق) بنا شده است. این اثر بهعنوان یکی از آثار ملی ایران در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۶۴ با شماره ثبت ۱۶۹۴ به ثبت رسیده است. مسجد خسرو در سه طبقه ساخته شده که در زیر صحن شمالی آن شبستان زمستانی قرار دارد ولی کتیبه و خطوط تاریخی ندارد.
مسجد جامع اردستان بنایی تاریخی در شهر اردستان است. معمار بنا استاد محمود اصفهانی بوده است. این مسجد در مرکز محله ابالی اردستان قرار دارد و از کهنترین مساجد ایران است. این مسجد نخستین مسجد دوطبقه تاریخ اسلام و دومین مسجد چهار ایوانی جهان اسلام است که در دوره سلجوقی ایجاد شده است. این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بوده و هلاکوی مغول در قرن هفتم به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمهویران درآورد.
مسجد جامع زواره مربوط به دوره سلجوقیان است و در زواره، حسنآباد، کوچه پامنار واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ با شمارهٔ ثبت ۲۸۳ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. ساختمان این مسجد در سال ۵۳۰ هجری قمری اتمام یافت و محراب آن نیز که از زیباترین بخشهای بنا است در سال ۵۵۱ هجری قمری ساخته شدهاست.
سالها پیش، در دوره پهلوی دوم دومسجد جامع اصفهان در وضعیتی ناگواری قرار گرفتند. حکومت وقت تصمیم گرفته بود به بهانه حفظ میراث فرهنگی و آثار تاریخی نمازخواندن را در این دو مسجد تعطیل کند.
مسجد عتیق یا مسجد جامع اصفهان از گنجینههای بیهمتای اصفهان و جهان است. این مسجد در سال 1310 ثبت ملی و در سال 1390 به ثبت جهانی یونسکو رسید. بنابراین هرچقدر دایره اطلاعات و آگاهیهای ما راجع به این مسجد مهم افزایش یابد، مناسبت دارد.
دوازدهمین سالروز ثبت جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، بهانهای است برای نوشتن از بنایی که لعلنشان است و اسرارآمیز؛ اما مهجور و مظلوم در قلب بافت تاریخی اصفهان.
مسجد جامع عتیق اصفهان را به حق موزه معماری ایران می نامند. بخشهای مختلف مسجد طی قرن های پنجم تا دوازدهم هجری شکل گرفتهاند و در واقع طی قرنها رشد کرده و به کمال رسیده است.
مسجد جامع عتیق اصفهان، جامع همه فرازهای مهم معماری ایران پس از اسلام است. در این مسجد میتوان آثاری از دوره زمامداری دستکم یازده دودمان حکومتگر ایران را طی افزون بر هزار و 200 سال سراغ گرفت و مهمترین فرازهای تاریخ هنر و معماری ایرانِ دوران اسلامی، یعنی دورههای آلبویه، سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفویه را مشاهده کرد.
درباره ارگ بم بسیار گفته و نوشتهاند؛ اما چه کسی میداند دومین ارگ ایران به لحاظ وسعت کجاست؟ بنای عظیم خشت و گلی در شرق اصفهان و در نزدیکی ورزنه که هنوز چهار خانواده در آن ساکن هستند و یکی از شگفتیهای کمترشناختهشده استان اصفهان است. روستای قورتان مرکز دهستان گاوخونی از توابع بخش بن رود است. این روستا در فاصله صدوده کیلومتری شرق اصفهان و چهلوپنج کیلومتری شمال غربی تالاب گاوخونی واقع شده است. ارتفاع این روستا از سطح دریا 1480 متر است و رودخانه زایندهرود در طی مسیر حرکت خود بهطرف تالاب گاوخونی از جنوب آن عبور میکند.
«شهر و شهرسازی اسلامی» واژهای غریب در کشورهای مختلف جهان که کمتر به آن توجه شده است؛ مفهومی که در تحلیل شهرسازی اسلامی مؤثر واقع شده است و عمل به آن میتواند معماری شهرها را زیر و رو کند. گاهی تفاسیر متفاوتی درباره این موضوع ارائه میشود، اما آنچه بر این مفهوم صدق میکند این است که شرق شناسان در تحلیل شهرسازی به کار بردهاند و بر آن تاکید دارند. این عقیده در شرق شناسان، مبتنی بر این اصل است که اسلام یک نظام ارزشی تمام و کمال است و همه الگوها و رفتار سازمان اجتماعی با این نظام تعیین میشود.
شهر سوخته، آتشکده نوشیجان، زیگورات چغازنبیل، تخت جمشید، کاخ نسا، کاخ آشور، چهارطاقی نیاسر، کاخ سروستان، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع عتیق اصفهان و شمسالعماره، همه را میتوانید در یک مسیر جذاب گردشگری معماری قرار دهید؛ اگر هدفتان، دیدن نمونههای متنوع و اعلای طاق و قوس در بناهای تاریخی باشد!
منارههای سر به فلک کشیده، مسجد جامع باستانی، میدانی کهنه که بهتازگی بــازســازیشــده، کوچــهپسکوچههای سقف دار و قدیمی؛ اینها تصویری رؤیایی از اصفهان دوره سلجوقی است. دورهای کمترشناختهشده از شهر اصفهان که اتفاقا در تاریخ آسیا درخششی بیمانند دارد. اگرچه «اصفهانِ صفوی»، تصویـــــر شناختهشده این شهر در ایران و جهان است، اما «اصفهانِ سلجوقی» از منظر تاریخی، سیاسی و گردشگری اهمیتی بهمراتب بیش از هر دوره تاریخی دیگری دارد. حالا که از اسب و قاطر و الاغ در بافت شهری دیگر اثری نیست، دوچرخههای خود را «زین کنید» و رکابزنان به دولتخانه سلجوقی سفر کنید؛ این اولین مسیر از مجموعه مطالبی با عنوان «در رکاب تاریخ» است که هر هفته چهارشنبهها در همین صفحه منتشر میشوند.