آنها “مکتب” را بستند و دیگر اجازه نداند که “طفلی” در آن درس بخواند.» تصویر آن روز صبح و آنچه در مدرسه بر سر دانشآموزان دختر افغانستانی گذشت، هنوز پشت پلکهای «هدیه» چسبیده است. «هدیه» نهساله، حالا ده ماهی میشود که به همراه خانوادهاش از ولایت «قندهار» به اصفهان مهاجرت کردهاند تا همسایه آشناهای قدیمیشان در حاشیه این شهر شوند؛ یکی از صدها کودک افغانستانی که سال گذشته و با حمله طالبان بهناچار از افغانستان به ایران مهاجرت کرد و به خاطر نداشتن کارت اقامت و مدرک هویتی از تحصیل بازماند و تا به الان موفق به ثبتنام در مدرسه نشده است: «برای اینکه از درس عقب نمانم، دو روز در هفته به کتابخانه «حصه» میآیم. اینجا معلم داریم. او به ما آموزش میدهد؛ ولی خیلی دلم میخواهد دوباره بروم مدرسه تا مثل بقیه بچهها بتوانم درس بخوانم. البته پول هم نداریم و تعداد خواهر و برادرهایم هم زیاد است. پدر و مادرم نمیتوانند خرج مدرسه را بدهند.»
افزایش تعداد دانشآموزان افغان
گفته میشود تعداد دانشآموزان افغان، امسال به دلیل حمله طالبان در سال گذشته به این کشور و همچنین مهاجرت چشمگیر آنها به ایران افزایشیافته است؛ بهطوریکه «همشهری آنلاین» گزارش کرده است که سال گذشته بیش از ۵۵۶ هزار دانشآموز اتباع خارجی در تمام مقاطع تحصیلی در ایران درس میخواندند و امسال بعد از وقایع منطقه و افغانستان، پیشبینی میشود این رقم به بیش از ۶۶۰ هزار نفر برسد. به گفته این رسانه، بحث مهاجرت امری مضاعف بر تراکم دانشآموزان در اطراف شهرها شده و مهاجرت اتباع نیز آن را تشدید کرده است. درواقع پیشبینی شده است که امسال به جمعیت ۵۶۰هزارنفری دانشآموزان اتباع، ۳۰۰ هزار نفر افزوده خواهد شد؛ همچنین بنا به اعلام وزارت آموزشوپرورش، تعداد دانشآموزان غیرایرانی ثبتنامشده در مدارس کشور ایران از سال ۱۳۸۵ با شیبی ثابت رو به افزایش بوده و به بیش از ۵۰۳ هزار دانشآموز اتباع در بیش از ۲۸ هزار مدرسه ایرانی در دو سال اخیر رسیده است. ثبتنام دانشآموزان افغان همیشه با مشکلاتی روبهرو بوده است؛ در سال 1394 اما با دستور رهبری مبنی بر اینکه همه کودکان افغانستانی، چه آنها که دارای شرایط قانونی حضور در ایران هستند و چه آنها که مدارک قانونی حضور در ایران را ندارند، باید در مدارس دولتی ثبتنام شوند. فرایند ثبتنام این دانشآموزان تا حدود زیادی آسان شد و بسیاری از این کودکان راهی مدرسه شدند؛ تاجاییکه روند ثبتنامها با افزایش 10درصدی روبهرو شد. امسال اما قضیه متفاوت است؛ به خاطر دیر جنبیدن دفتر کفالت برای نوبتدهی به این اتباع هنوز خیلیهایشان سرشماری نشدهاند؛ برخی هم در سرشماری شرکت کردهاند، ولی بخشنامه آموزشوپرورش برای آنها با تأخیر صادر شده است؛ البته شماری از این خانوادهها نیز خودشان پیگیر نبودهاند و تمایلی به ادامه تحصیل فرزندانشان ندارند.
ثبتنام بشرطها و شروطها
اواخر تیرماه گذشته بود که شیوهنامه اجرایی ثبتنام دانشآموزان اتباع خارجی در مدارس جمهوری اسلامی ایران در سال تحصیلی 1402- 1401 از سوی مرکز امور بینالملل و مدارس خارج از کشور ابلاغ شد. مطابق این بخشنامه دانشآموزان اتباع خارجی دارای مدارکی اعم از گذرنامه دارای اقامت معتبر، گذرنامه خانواری (دارای روادید تا 30/09/1400)، دفترچه پناهندگی معتبر، دفترچه اقامت معتبر صادره از نیروی انتظامی، کارتهای آمایش، کارتهای هویت برگه تردد دارای اعتبار بدل از کارت آمایش، دفترچه اقامت ویژه صادره از نیروی انتظامی و برگ حمایت تحصیلی صادره در سال 1401 یا 1400، مشمولان ثبتنام و تحصیل در مدارس کشور بودند؛ باوجوداین اما بسیاری از دانشآموزان افغانستانی که سال گذشته به اصفهان مهاجرت و فاقد مدارک هویتی بودند و تعدادشان هم کم نیست، موفق به ثبتنام نشدهاند. از سوی دیگر، باگذشت یک ماه از شروع سال تحصیلی جدید، ظرفیت بیشتر مدارس پر شده است و امکان ثبتنام برای دانشآموزان بازمانده وجود ندارد. مدیر یکی از مدارس دراینباره میگوید که مهمترین مانع ثبتنام این دانشآموزان دفتر وکالت است که نوبتدهی را دیر آغاز کرد و این کودکان سرشماری نشدند: «اتباع باید برگه سرشماری و کارت آمایش داشته باشند یا پاسپورت. آنها که پاسپورت دارند که مشکلی برای ثبتنام ندارند؛ ولی آنها که فاقد مدرک هویتی هستند، باید در سامانه نوبتدهی ثبتنام کنند؛ به خاطر همین هم پروسه ثبتنام آنها بسیار طول میکشد؛ بهطوریکه دیگر ظرفیت مدارس تکمیل میشود و جای خالی برای این دانشآموزان وجود ندارد؛ چراکه اولویت همیشه با آنهاست که مدارکشان کامل است. این تعللها باعث میشود برخی از دانشآموزان از تحصیل بازبمانند.» این مدیر، مشکل افغانها را فقط این موضوع نمیداند و میگوید: «مشکل دیگر اتباع این است که مثلا دانشآموزی تا کلاس سوم را در افغانستان خوانده، ولی حالا که به ایران آمده است، مدرک تحصیلیاش قابلقبول نیست و باید برای ادامه تحصیل تعیین سطح کند. فرصت تعیین سطح نیز تا آخر شهریور است؛ ولی تا انجام و نتایج آن مشخص شود، ظرفیت مدارس پر میشود. برخی مدارس هم اصلا حاضر به پذیرفتن اتباع خارجی نیستند.»
ازاینجا رانده و ازآنجا مانده
عجز و ناتوانی میپیچد لابهلای جملههایش، وقتی میگوید: «یعنی درست میشود؟ دخترم میتواند مثل بقیه دوستانش به مدرسه برود؟ یک ماه عقبافتادگی از تحصیل مهم نیست؛ ولی یک سال خیلی زیاد است.» اینها را صدیقه میگوید؛ زن جوانی که هشت ماه است به اصفهان آمده و در «خمینیشهر» مستقر شده است و دخترش امسال باید به کلاس اول برود. او میگوید: «دخترم متولد 30 شهریور و ششساله است. دفتر کفالت که میروم، میگویند نامه حمایت تحصیلی نیامده و دخترت هنوز شش سالش نشده است. پیگیری کرده و تا آخر شهریور هم صبر کردم. گفتند خودمان با آموزشوپرورش هماهنگ میکنیم تا بچه بتواند به مدرسه برود. برگه سنجش را دادند و ما آن را انجام دادیم؛ ولی وقتی به مدارس مراجعه میکنیم، میگویند ظرفیت تکمیل شده است و دیگر جا نداریم. حالا مدیر یکی از مدارس به ما گفته است اگر 40 نفر ثبتنام کنند برایشان یک کلاس تشکیل میدهیم. قرار شده است، زنگ بزنند؛ ولی هنوز با من تماس نگرفتهاند.» طاهره هم میگوید که اگرچه موفق به ثبتنام دخترش در مدرسه شده، مشکلات زیادی را پشت سر گذاشته است: «حدود دو ماه پیگیری میکردم تا بتوانم دخترم را در منطقه خودمان ثبت کنم؛ البته الان هم مدرسه به خانه خیلی دور است و باید هزینه زیادی را برای کرایه صرف کنم. مشکل اساسیام این بود که باید کارت آمایش تبدیل وضعیت میکردم؛ چون قبلا در اصفهان زندگی میکردم؛ ولی الان در خمینیشهر.» حالا و در شرایطی که نزدیک به یک ماه از شروع سال تحصیلی میگذرد، بسیاری از دانشآموزان اتباع، بهویژه در مناطق حاشیهای مثل حصه، زینبیه، دارک و… موفق به ثبتنام نشدهاند و در لیست بازماندگان از تحصیل قرار دارند؛ موضوعی که به گفته فعالان اجتماعی میتواند زمینه گرایش این کودکان به بزه و جرائم را فراهم کند. یکی از تسهیلگرانی که در حصه مشغول فعالیتهای اجتماعی است، دراینباره به «اصفهانزیبا» میگوید: «خیلی از این اتباع سال گذشته بهصورت غیرمجاز به ایران وارد شدند و مدرک هویتی ندارند. این افراد موفق به ثبتنام نشدهاند. از طرف دیگر، در مناطق حاشیهای نیز ظرفیتها تکمیل شده است و مدارس دیگر ثبتنام ندارند.» او فقر را هم عامل دیگری برای بازماندگی از تحصیل دانشآموزان افغانی میداند و میگوید: «پدر و مادر این کودکان توان اقتصادی بسیار پایینی دارند و حتی خیلیهایشان شغل هم ندارند و برای همین هم از پس هزینههای کودکان خود برنمیآیند؛ به همین دلیل هم فرزندان خود را از رفتن به مدرسه معاف میکنند.» علاوه بر فقر اقتصادی، فقر فرهنگی هم ازجمله دلایلی است که باعث میشود، کودکان افغان از مدرسه بازبمانند. این موضوع را محمدرضا ابراهیمی، مدیرکل آمــوزشوپــرورش، بـــــه «اصــفــــهـــانزیــــبــــا» مـــیگــویــد: «آموزشوپرورش وظیفه خود میداند که شرایطی را فراهم آورد تا همه دانشآموزان ایرانی و خارجی امکان ثبتنام در مدارس را داشته باشند؛ اما بههرحال، هرکدام از این دانشآموزان قاعدتا باید دارای مدرک یا اسناد هویتی باشند؛ البته آمایش سرزمین و دریافت مدرک هویتی زمانبر است و طول میکشد؛ به خاطر همین ممکن است برخی هنوز موفق نشده باشند که در مدارس ثبتنام کنند. بههرحال اینیک فرایند قانونی است که باید طی شود تا آنها موفق به ثبتنام شوند. این افراد تعداد زیادی را تشکیل میدهند.» به گفته او، آمار مشخصی از دانشآموزانی که موفق به ثبتنام نشدهاند، نیست و ازآنجاکه برخی از آنها فاقد مدرک هویتی هستند، نمیتوان آمار دقیقی از آنها ارائه داد؛ ولی حدودا ممکن است تعداد زیادی از این افراد موفق به ثبتنام نشده باشند. پیشبینی میشود که مشکل این افراد بهزودی حل شود؛ البته ممکن است به دلیل پرشدن مدارس، آنها نتوانند در نزدیکترین مدرسه به منزلشان ثبتنام کنند و خیلیهایشان هم موفق به ثبتنام شدهاند. پیشبینی میشود امسال نسبت به سال گذشته تعداد این دانشآموزان بیشتر باشد. تقریبا حدود 80درصد از این دانشآموزان ثبتنام کردهاند. مهدی نادری، مدیرکل اتباع مهاجران خارجی استانداری اصفهان نیز دراین باره به «اصفهان زیبا» میگوید: «دانشآموزانی که شناسایی شدهاند یا مجوز دارند، توانستهاند ثبتنام کنند. البته ممکن است به خاطر تکمیل ظرفیت برخی از مدارس، دانشآموزان در منطقه خود موفق به ثبتنام نشده باشند.» به گفته او، شناسایی و آمایش اتباع خارجی از اول سال آغاز شد و همچنان نیز انجام میشود و تمام افرادی که در این طرح شرکت کرده باشند، امکان ثبتنام در مدارس را دارند؛ درحالیکه افرادی که هنوز در طرح سرشماری شرکت نکردهاند، امکان ثبتنام ندارند.» او میگوید: «سال گذشته حدود 54 هزار دانشآموز در مدارس اصفهان ثبتنام کردند؛ ولی ازآنجاییکه ثبتنامها هنوز ادامه دارد، نمیتوان آمار دقیقی از تعداد دانشآموزان اتباع در سال جاری بیان کرد.»
