اینترنت راههای بسیار متنوعتری برای تهیه، ارسال و مصرف محتوای خبری دردسترس مردم قرار داده است. اکثر کاربران امروزی ترجیح میدهند خبرها را از شبکههای اجتماعی دنبال کنند. سازوکار شبکههای اجتماعی باعث میشود پخششدن خبرهای جعلی بسیـــار ســـاده بـــاشــد. تشخیــص معتبربودن مطالبی که در شبکههای اجتماعی میخوانید، کمک شایانی به جلوگیری از پخش فیک نیوز میکند. افــزایش آگــاهــی مصــرفکنــنــدگان محتوای خبــری بهتـــریـــن راهکــار دفــاعی دربــرابــر پخـش فیکنیوز است.خبرهای جعلی گاهی اوقات بهطور کــامل حــاوی اطــلاعات نــادرســت نیستند. برخی از رسانهها جملههای گمراهکننده را در مقالاتی که بهظاهر دقیق و معتبر بهنظر میرسند، جای میدهند. وقتی کاربر مقاله را با خواندن جملههایی که از صحت آنها مطمئن است شروع میکند، بقیه مقاله را نیز بهصورت ناخودآگاه معتبر میداند.
انواع فیکنیوز
در دستهبندی دقیقتر، فیکنیوز انواع متنوعی دارد. یکی از انگیزههای اصلی برای تهیه فیکنیوز، افزایش بازدید است. تزریق فلسفه احساسگرایی به مطالب خبری همیشه جواب میدهد و نوشتن روایتهای عجیبوغریب یا انتشار مطالبی که باعث عصبانیت خواننده میشوند، بازدید آنها را تضمین میکند. شماری از رسانهها با تمرکز بر کلیکبیت تلاش زیادی برای افزایش بازدید انجام میدهند تا درنهایت درآمد تبلیغاتی خود را افزایش دهند.نوع دیگر فیکنیوز، مطالب نادرست یا تحریفشدهای هستند که هدف اصلیشان گمــراهکــردن مخـاطبــان و ترویج دیدگاهی جانبدارانه است. در این دست مطالب معمولا از برخی نقلقولها و تصاویر رسمی استفاده میشود تا مقاله ظاهر جذابتری پیدا کند.یکی از عوامل کمتـرشنـاختـهشدهای که موجب انتشار فیکنیوز میشود، مهارت نداشتن روزنامهنگار است. گاهی اوقات روزنامهنگار زمان کافی برای صحتسنجی اخباری که از آنها مطلع شده است صرف نمیکند و هر آنچه را که از یک منبع شنیده، با مخاطبان بهاشتراک میگذارد. رسانههای رسمی و دقیق در صورت اشتباه در مقالات، آن را اصلاح و به کاربران اطلاعرسانی میکنند.گاهی اوقات حتی منابع خبری بزرگ نیز فیکنیوز منتشر میکنند. رسانهها بــرای بررسی جعلیبودن خبرها پروتکلهای مشخصی دارند؛ اما گاهی اوقات همین پروتکلها نیز دور زده میشوند. نمونه چنین موضوعی را بارها دیدهایم؛ مثلا مدتی پیش فردی خودش را یک دختر اوکراینی جا زد و با مجله معتبر تایمز مصاحبه کرد. پس از انتشار مقاله، مشخص شد آن دختر وجود خارجی ندارد و هرآنچه ادعا کرده، نادرست بوده است. دولت بریتانیا در سال ۲۰۱۸ استفاده از عبارت فیکنیوز را در اسناد رسمی، ممنوع و توصیه کرد هنگام صحبت درباره مطالب جعلی از عبـــارتهــای «غلــطرســانـــی» یـــا «دروغرسانی» استفاده شود.
روش پخش فیکنیوز
فیکنیوز و مطالب نادرست معمولا از سوی وبسایتهایی منتشر میشوند که قصد دارند در زمانی سریع، بر سر زبانها بیفتند. براساس تحقیقات، شبکههای اجتماعی اهــرمــی قــدرتمنــد بــرای پخــش خبــرهــای جعلیاند. دلیل پخششدن فیکنیوز این است که در نوشتن این نوع مطالب از ترفندهایی برای جلب توجه مصرفکنندگان محتوای خبری و برانگیختن احساسات آنها بهره گرفته میشود. مقالات اینچنینی غالبا شامــل ادعـاهــای نگرانکنـنـده هستند و گاهی اوقات ترس و خشم را به مردم تزریق میکنند. شبــکههای اجتــماعی تــا حــدزیــادی بــر الگوریتمهای نرمافزاری اتکا میکنند تا کاربر زمان بیشتری را در آنها سپری کند. این الگوریتمها بهجای تمرکز روی دقیقبودن مطالب، آنها را براساس معیارهایی مثل تعداد لایک و همرسانی بــهنمایــش مــیگــذارنــد. اینستــاگــرام در سالهای نهچندان دور صرفا مطالب حسابهای فالوشده را نمایش میداد؛ اما امروزه در صفحه اصلی نیز تعداد بیانتهایی از پستها را براساس الگوریتم نرمافزاری نمایش میدهد. همین رویکرد در شبکههای اجتماعی، پخش فیک نیوز را بسیار ساده میکند.شبکههای اجتماعی پلتفرمی برای پخش خبر هستند و ناشر خبر محسوب نمیشوند. بهبیان بهتر، تعهدات قانونی نشریههای خبری شامل حال پلتفرمهای اجتماعی نمیشود. باتهای شبکههای اجتماعی تــأثیــر چشمگیــری بــر پخــش فیــکنیــوز میگذارند؛ خصوصا در پلتفرمی مثل توییتر. باتها میتوانند تعداد فالورها، لایکها و کامنتهای حسابی بهخصوص را افزایش دهند تا از نگاه مردم، آن حساب کاربری رسمیت بیشتری پیدا کند.
فناوری دیپفیک
افــراد ســودجــو میتــوانـنـد بـا استفــاده از نرمافزارهای کامپیوتری، تصویر چهره فردی معروف را روی صورت فردی دیگر قرار دهند و مطالب نادرست را از زبان او پخش کنند. با تدوین حرفهای ویدئو و برشدادن فایلهای صوتی میتوان اعتبار بیشتری به دیپفیک داد. نمونه دیپفیک را در یکی از پربازدیدترین کانالهای خبری تلگرامی دیدیم؛ جایی که ویدئویی از ایلان ماسک هنگام اخراج یکی از مدیران توییتر منتشر شد. ویدئو اصلی به مصاحبه ایلان ماسک و جو روگن ارتباط داشت؛ اما افرادی سودجو آن را ویرایش کردند و دردسترس مخاطبانشان قرار دادند. تشخیص ویدئوهای دیپ فیک کار چندان سختی نیست؛ بااینحال فناوری روزبهروز پیشرفت میکند و شناسایی ویدئوهای جعلــی از ویــدئــوهــای واقعــی سخــتتـــر میشود.
خطرات فیکنیوز
وقتی مردم توانایی تشخیص خبرهای واقعـی را نــداشتــه باشنــد، دربــاره مسائــل سیاسی و اجتماعی مهم، سردرگم میشوند. با افزایش فیکنیوز ممکن است بسیاری از مردم تمامی خبرها را با دید منفی بخوانند. این باعث میشود اعتماد عمومی به منابع خبری معتبر کاهش پیدا کند. خبرهای جعلی مربوط به دارو و حوزه پزشکی نظیر درمان کرونا یا سرطان ممکن است باعث شود که مردم تصمیماتی اشتباه درباره سلامتی خود بگیرند.
تشخیص فیکنیوز
تعداد منابع خبری بهشدت افزایش یافته و شنیدن چندین روایت متفاوت درباره اتفاقی واحد، خوانندهها را سردرگم میکند. اینجاست که اهمیت شناسایی فیکنیوز و تشخیص خبرهای واقعی از جعلی، پراهمیتتر میشود. قطعا از خود پرسیدهاید که خبرهای جعلی را چگونه میتوان شناسایی کرد. تشخیص فیکنیوز گاهی اوقات کار سادهای نیست؛ اما با رعایت برخی اصول کلی میتوان با درصد خطای اندک، جعلیبودن خبرها را تشخیص داد.
منبع را بررسی کنید
آدرس وب صفحهای را که مشغول بازدید از آن هستید، بررسی کنید. گاهی اوقات وبســایــتهــای فیــکنیــوز در آدرس صفحات از کلماتی با املای عجیب استفاده میکنند یا سراغ دامنههای ناآشنایی میروند.اگر با وبسایت مدنظر آشنایی ندارید، حتما قسمت «درباره ما» را بررسی کنید.
سابقه نویسنده را بررسی کنید
نگاهی به سوابق کاری نویسنده بیندازید تا جزئیات بیشتری درباره او کسب کنید. نویسندگان برخی سایتها وجود خارجی ندارند.بررسی کنید که نویسنده مقاله، سابقه نــوشتــن خبــرهـــای جعلــی را دارد یــا نــــه. آیا بهطورکلی درباره موضوعی تخصصی مقاله مینویسد؟ آیا از نوشتن مقاله هدف بهخصوصی را دنبال میکند؟ هرگونه انگیزه احتمالی را درنظر بگیرید.
نگاهی به سایر منابع بیندازید
آیا سایر نشریههای معتبر خبری نیز درباره آن موضوعِ بهخصوص مقاله نوشتهاند؟ آیا در داخل مقاله، به منابع معتبر لینک داده شده است؟ اگر مقاله از نوع علمی است، دادهها از کدام ژورنال معتبر آمدهاند؟ رسانههای حرفهای رهنمودهای مشخصی برای نوشتن مقاله دارند و از منابع متعدد برای صحتسنجی استفاده میکنند.
ذهنیت انتقادی داشته باشید
تعداد زیادی از خبرهای جعلی به شیوهای هوشمندانه نوشته میشوند تا احساساتی قوی مثل ترس یا عصبانیت را تحریک کنند. ذهنیت انتقادیتان را حفظ کنید و از خود بپرسید که چنین مقالهای چرا نوشته شده است؟ آیا مقاله بر پایه تفکری خاص بنا شده و در تلاش برای ترویجدادن آن است؟ آیا مقاله در تلاش است کاربر را به کلیک روی سایتی بیگانه ترغیب کند؟سرویس هشتدلاری اشتراکی توییتر به تمامی کاربران امکان میدهد تیک آبی دریافت کنند. فریب تیک آبی توییتر را نخورید. توییتر بهشتی برای علاقهمندان به فیکنیوز است؛ چون الگوریتمهایش باعث میشوند که پستهای جنجالی با سرعت زیاد بهدست کاربران مختلف برسند. بهمحضدیدن خبرهای جعلی در اینستاگرام و توییتر حتما آنها را گزارش کنید.
دیدگاهها را بررسی کنید
حتی اگر مقاله یا ویدئو دقیق و واقعی باشد، ممکن است چنین گفتهای درباره دیدگاههای زیر آن صدق نکند. گاهی اوقات لینکها یا دیدگاههایی که در زیر پست گذاشته میشوند در تلاش برای گمراهکردن کاربران هستند. ممکن است باتها لینکهایی مخرب در بخش دیدگاهها قرار دهند.
بیطرف باشید
همه ما یکسری باورها داریم. آیا عقایدتان میتواند روی قضاوت شما درباره معتبر بودن خبر تأثیر بگذارد؟ الگوریتمهای نرمافزاری شبکههای اجتماعی، پستها را براساس سلایق شما میچینند. اسیر الگوریتمها نشوید. هرچه منابع مطالعاتی خود را متنوعتر کنید، احتمالا نتیجه دقیقتری درباره موضوعی خاص خواهید گرفت.
عکسهای مقاله را بهدقت بررسی کنید
تصاویری که در شبکههای اجتماعی میبینید، ممکن است ویرایششده باشند. برای تشخیص تصاویر ویرایششده باید بهدقت بخشهای مختلف آن را نگاه کنید. گاهی اوقات خطهای صافی که در پسزمینه سوژه دیده میشوند، بهیکباره حالت خمیده پیدا میکنند. سایههای عجیب، ناسازگاری سوژه با پسزمینه یا حتی رنگ پوستی که بیش از حد بینقص بهنظر میرسد، میتوانند نشانههایی برای جعلیبودن عکس باشند.فراموش نکنید که خود عکس ممکن است دقیق و رسمی باشد؛ اما در مقالهای گمراهکننده استفاده شود. با ابزار Reverse Image Search در موتور جستوجوی گوگل بهدنبال منبع اصلی عکس بگردید.
