به گزارش اصفهان زیبا؛ در دل هر محله اصفهان بنایی تاریخی قرار دارد که مانند گنجی بینهایت، از گذشتگان به ما رسیده؛ میراثی که هویت مردمی است که سالها به ساختن و آبادانی پرداختهاند و یادگاری برای غنا و عمقبخشیدن به زندگی .
از جمله این یادگاران دور، مسجد گنبد در محله آزادان است؛ مسجدی که واردشدن به آن، آداب سایر مساجد را ندارد و همچون پیرمردی که از خانه طرد شده باشد، در گذری از محله نشسته؛ به این امید که روزی کسی او را دریابد!
مسجد گنبد آزادان را ساختمانهای نوساز احاطه کردهاند؛ با این حال اصالت و نقش و نگار این کهنهسرا، زیبایی چشمگیر معماری گذشته ما را به معرض تماشا میگذارد.
این بنا از بیرون شبیه خانقاه است و از درون نیز شامل یک فضای گنبددار در بخش جنوبی و صحنی مستطیلشکل در بخش شمالی و رواقهایی در دو سمت شرقی و غربی است. به غیر از فضای گنبددار، سایر بخشها تازهسازتر و الحاقی هستند.
برای واردشدن به مسجد، کلید درِ بسته آن را از فرهنگسرای همجوارش گرفتیم! با بازشدن قفل در، آهی از سر حسرت کشیدیم که چنین درّ گرانبهایی چرا به مخروبهای میماند که چیزی نمانده فروبریزد و چنان بیمهری دیده که به جای محل رفتوآمد گردشگران و علاقهمندان آثار تاریخی، جایی شده برای زبالهها و انبارِ وسایل دورریز!
برای دانستن قدمت این اثر کمترشناختهشده و روزگاری که بر او گذشته، با علی نصر اصفهانی، دبیر بازنشسته آموزش و پرورش و از ساکنان قدیمی و معتمد محله آزادان گفتوگویی انجام دادیم.
سندی که گویای زمان بنا بود، مخدوش شده!
او مدتی درباره این بنای تاریخی تحقیق کرده و در این مسیر از اطلاعات محققانی که برای شناسایی مسجد به محله آمده بودند، مقالههای تحقیقی و جستوجوی محلی و نقل قول قدیمیها بهره برده است. نصر اصفهانی میگوید که سند مکتوبی درباره قدمت مسجد نیست؛ اما کتیبهای در خود بنا وجود دارد که زمان ساخت آن را مشخص کرده که متأسفانه از روی عمد یا سهو آن را مخدوش کردهاند!
او میافزاید: «دیوارۀ گنبد مربوط به زمان ساسانیان و حدود بیش از دوهزار سال پیش است؛ اما خود گنبد را در زمان ایلخانیان، یعنی در حدود 700 سال پیش روی دیوارهها قرار دادهاند.»
دیوارههای مسجد سهلایه هستند
به گفته این دبیر بازنشسته، تعمیرات دیوارههای داخلی در زمانهای مختلف بوده و سهلایه است؛ لایه زیرین خشتی است، لایه دوم کاهگلی است که روی آن کشیده شده، سپس در قسمت پایین آن گچ کشیدهاند و روی آن دومرتبه گچ، کار شده است.
او درباره تاریخ مرمتها بیان میکند: «آخرین اطلاعاتی که در دست داشتیم، نوشته کنار یکی از پرچمها به عربی بود با این متن: “در سنه 800 هجری قمری این بنا مرمت گردید”. من حدود پنجشش سال پیش این متن را خوانده بودم؛ اما متأسفانه این نوشته را مخدوش کردهاند و نمیتوان آن را به درستی تشخیص داد و خواند.»
لواخانه و علت نامگذاری آن
نصر آزادانی درباره نام دیگر مسجد گنبد که «لواخانه» است نیز توضیحاتی میدهد: «به گفته محققانی که درباره بنا تحقیق میکردند، اینجا را لواخانه میگفتهاند؛ زیرا مقر لشکر سپاه در زمان ساسانیان بوده و پرچمهای لشکر را در این مکان نگهداری میکردهاند. در آن زمان کارکرد آتشکده نیز داشته که برای عبادت و سایر مراسم مذهبی آتش روشن میکردهاند.»
مرمت غرفههای گلی ناتمام ماند
در حیاط مسجد گنبد غرفههای گلی وجود دارد که با آجر مرمت شدهاند. کارکرد این غرفهها پذیرایی از عزاداران هنگام محرم و صفر بوده یا کسانی که برای عبادت و سایر مناسبتها به مسجد میآمدهاند. همچنین در سالهای نهچندان دور در این مکان مکتبخانهای برای آموزش قرآن و دروس دینی برقرار بوده است.
این معتمد قدیمی محله آزادان با اشاره به این غرفهها میگوید: «آمدند با آجر پایههای غرفهها را جایگزین کردند؛ اما کار به درستی انجام نشد و رهاشده ماند. ما در گذشته پیگیری کردیم و شهرداری بودجهای دهمیلیونی اختصاص داد و دیوارهای بیرونی را تعمیر کردند و میراث فرهنگی هم کارهایی انجام داد. حدود 40 سال پیش در کمیته عمران منطقه، یکی از کارکنان به نام آقای مهندس ماهگرفته که علاقه زیادی به آثار تاریخی داشت، بسیار پیگیری کرد و بودجهای را گرفت. با این بودجه توانستیم دیوارههای آجری دور گنبد را که داشت تخریب میشد نگه داریم و خود گنبد را هم که ترک خورده بود روی دیوار گلی گذاشتیم تا حفظ شود. قرار بود یک کلاف بتنی روی دیوار بگذارند تا دور گنبد را بگیرد؛ اما این کار انجام نشد. در این چهلپنجاهساله مرمتهایی به صورت جستهوگریخته انجام شده که تا کنون بنا سر پا مانده است. ساختمان شمالی بنا گلی بوده که آن هم تخریب شده؛ اما مشابه همان طرح قبلی بازسازی شده است.»
زیرزمین را برای فعالشدن مسجد ساختند
پایین غرفهها زیرزمینی قرار دارد که متروکمانند و راه ورود به آن از ضلع شرقی مسجد است. از نصر اصفهانی درباره این زیرزمین میپرسیم: «این زیرزمین جدید است و حدود چهلواندی سال پیش در بازسازی قسمت شمالی حیاط ساخته شده است. نمازخانهای در همین قسمت بود که اهالی محل برای خواندن نماز به آنجا مراجعه میکردند. زمانی میخواستند که مسجد را به شکلی فعال کنند؛ بنابراین زیرزمین را برای ساختن وضوخانه و سرویس بهداشتی ایجاد کردند که باز هم متأسفانه رها شد!»
تخریب نقوش دیوارهها
بر دیوارههای مسجد نقوشی ترسیم شده که هرکدام ویژگی خاصی دارد و بیانگر مفهومی است. دو کتیبه در قسمت غربی و شرقی بوده که مخدوش شده. به گفته او، زمانی میخواستند حریمی برای مسجد در نظر بگیرند که ساختوسازی اطراف آن صورت نگیرد. این دبیر بازنشسته میگوید: «گمان میکنم عدهای برای ممانعت از این کار، به تخریب دیواره و نقوش آن دست و شیطنتهایی انجام دادهاند!»
به غیر از کتیبهها در دو طرف محراب، بالای فضای غربی یک شمسه و دو شمشیر ذوالفقار کشیده شده و دو پرچم با ذکر «لا اله الا الله» و آیه «نصر من الله و فتح قریب» نیز به چشم میخورد. در ضلع شرقی و غربی نیز تصویری از مکه و مدینه با شرح جزئیات نقاشی شده و تصاویری از بهشت و جهنم موجود بوده که بر اثر بیتوجهی، دیگر برای بازدید گردشگران احتمالی، چندان واضح نیستند!
نصر اصفهانی به منبر گِلی درون مسجد نیز اشاره میکند: «این منبر بعد از اسلام در مسجد ساخته شده و نمادی از اسلامیشدن لواخانه است.»
ثبت ملی هم مانع تخریب نشده!
این معتمد محله آزادان از مسئولان و متولیان میراث فرهنگی گلایهمند است و میگوید: «این اثر تاریخی در سال 1382 با شماره 10213 ثبت ملی شده است. انتظار داشتیم کسانی که برای بازدید آن میآمدند، فکری به حال اوضاع این بنای تاریخی بکنند؛ پیش از اینکه از بین برود.»
بقعه شیخ شهابالدین و تاریخچه آن
همجوار با بنای مسجد آزادان، بقعهای قرار دارد که منتسب به شیخ شهابالدین آزادانی است. ساختمان این بقعه که محل دفن این عارف قرن نهم است، تخریب شده و تنها یک ستون از آن باقی مانده. نصرآزادانی با اشاره به سنگ قبر و قدمت آن بیان میکند: «این سنگ قبر مربوط به 800 سال پیش است.» به گفته او، شیخ شهابالدین تدریس دروس دینی و حوزوی انجام میداده و محل درس او نیز همین مسجد گنبد بوده است. غرفههای گِلی داخل مسجد، محلی بوده برای درس و بحث. بعد از درگذشت شیخ شهابالدین، او را در همین مکان فعلی دفن میکنند و سنگ قبری را بر مزار او قرار میدهند که آن را از روی مزار شیخ میبرند؛ اما دوباره به صورت شکسته آن را برمیگردانند. نصب این سنگ قبر که به صورت دو تکه عمودی و افقی است، دوسه سال پیش انجام شده.
این دبیر بازنشسته با اشاره به اقدامهای شهرداری برای ساماندهی این بقعه میگوید: «این قبر قبلا همکف بوده و این سنگ روی آن قرار داشته که بعدا شهرداری آن را ساماندهی کرده و قبر کنونی که بتنی است، ایجاد شده؛ همچنین فضای اطراف آن ساماندهی و بدنهسازی و محوطه نیز دیوارکشی شده است.»
از بقعه بالای قبر تنها یک ستون باقی مانده
او میافزاید: «بر بالای مزار بقعهای با چهار پایه و یک گنبد قرار داشته که بر اثر گذشت زمان و بیتوجهیها از بین رفته و تنها بخشی از یک ستون آن باقی مانده است.»
مکانی مقدس که محل دفن پسر شیخ است
در گفتههای اهالی محل به قبر پسر شیخ شهابالدین اشاره شده بود. در این رابطه از نصر اصفهانی پرسیدیم. او میگوید: «قبری که نشاندهنده این موضوع باشد وجود ندارد و تنها فضایی نزدیک مسجد النبی هست که در بین مردم رایج بوده این فضا مقدس است و آنجا شمع روشن میکردند. این زمین که به صورت قناسی مجاور یک منزل مسکونی است، به عنوان موقوفه شناخته شده و بنابراین ساخته نشده است؛ هرچند که جایی چنین مسئلهای ثبت نشده است.»
او در پایان میگوید که به تازگی عدهای از جوانان مشغول تحقیق درباره این بناهای تاریخی هستند که امیدوارم به شناسایی بیشتر این آثار کمک کنند و مسئولان نیز به نگهداری از آنها توجه بیشتری داشته باشند.
