چگونه اقتصاد سبز آلمان انحصار انرژی را شکست؟

۱. پایان عصر دایناسورها؛ عبور از نیروگاه‌های متمرکز

تا دو دهه پیش، مدل تأمین زیرساخت در سراسر جهان یکسان بود. دولت‌ها و غول‌های بزرگ انرژی، نیروگاه‌های عظیم زغال‌سنگی یا اتمی می‌ساختند. آن‌ها برق را از طریق یک زنجیره تأمین کاملاً متمرکز به شهرها می‌رساندند. اما پیدایش اقتصاد سبز آلمان به این چرخه یک‌طرفه پایان داد. پیش از آن، مردم در این سیستم صرفاً مصرف‌کنندگانی منفعل بودند که فقط قبض‌های خود را پرداخت می‌کردند.

اما شهرهای آلمان متوجه یک بن‌بست استراتژیک شدند. توسعه زیرساخت‌های سبز مانند مزرعه‌های خورشیدی یا بادی نیازمند تزریق سرمایه‌ای بود که دولت به تنهایی از پس آن برنمی‌آمد، و از طرفی، واگذاری کامل آن به چند ابرشرکت خصوصی، می‌توانست به انحصار و افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها منجر شود. اینجا بود که مفهوم Bürgerenergie (انرژی شهروندی) متولد شد. آلمانی‌ها تصمیم گرفتند زنجیره تأمین انرژی را غیرمتمرکز کنند. یعنی به جای ساخت یک نیروگاه ۵۰۰ مگاواتی در بیرون شهر، هزاران نیروگاه کوچک ۵ مگاواتی روی سقف خانه‌ها، مدارس و مزارع اطراف شهرها بسازند.

۲. تعاونی‌های انرژی؛ شاهکار مهندسی مالی در مقیاس خُرد

ایده غیرمتمرکزسازی عالی بود، اما یک شهروند عادی چگونه می‌توانست پول خرید و نصب توربین بادی یا پنل‌های گران‌قیمت خورشیدی را تأمین کند؟

پاسخ آلمان به این چالش، تأسیس تعاونی‌های انرژی (Energy Cooperatives) بود. مدیریت شهری در شهرهایی مانند مونیخ و فرایبورگ، بسترهای حقوقیِ امنی فراهم کرد تا مردم محلی بتوانند با سرمایه‌های بسیار خرد حتی در حد ۵۰۰ یورو، سهام‌دارِ یک توربین بادی در حومه شهر یا سقف خورشیدی یک مدرسه شوند. در این مدل تکامل‌یافته از سرمایه‌گذاری:

• شهرداری، زمین یا سقف ساختمان‌های عمومی را در اختیار می‌گذاشت.

• بانک‌های محلی، وام‌هایی با بهره نزدیک به صفر به تعاونی‌ها می‌دادند.

• مردم محلی (از معلم و نانوا گرفته تا کارمند)، سهام این زیرساخت‌ها را می‌خریدند و به سرمایه‌گذار تبدیل می‌شدند.

امروزه بیش از نیمی از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در آلمان، نه متعلق به دولت است و نه در تملک غول‌های انرژی؛ بلکه در مالکیت مستقیم میلیون‌ها شهروند آلمانی قرار دارد!

۳. قراردادهای FIT؛ وقتی دولت ریسک سرمایه را به صفر می‌رساند

اما چرا مردم عادی حاضر شدند پس‌اندازهای خود را در چنین پروژه‌هایی سرمایه‌گذاری کنند؟

سرمایه، ذاتاً ترسوست و به دنبال امنیت می‌گردد. کلید طلایی این قفل، یک ابزار قدرتمند مهندسی مالی به نام تعرفه خرید تضمینی (Feed-in Tariff – FIT) بود.

دولت و شهرداری‌ها با وضع قوانین محکم، به هر تعاونیِ شهروندی یا فردی که برق پاک تولید می‌کرد، تضمین دادند که برقِ تولیدی آن‌ها را برای مدت ۲۰ سال، با قیمتی مشخص، جذاب و بالاتر از نرخ بازار خریداری کنند. این قراردادهای ۲۰ ساله، دقیقاً کارکردی شبیه به قراردادهای B.O.T یا B.O.O در پروژه‌های کلان دارند، اما در مقیاس خرد. وجود این تضمین آهنین باعث شد تا سرمایه‌گذاری در پنل‌های خورشیدی، از یک اقدام فانتزی و محیط‌زیستی، به یک کسب‌وکار به شدت سودآور و امن برای خانواده‌های آلمانی تبدیل شود.

۴. آینه آلمان؛ معمای آفتاب و مازوت در خاورمیانه

بازخوانی پرونده گذار انرژی در آلمان، برای کلان‌شهرهای ما که در نیمی از سال با پدیده وارونگی دما و دود مازوت خفه می‌شوند، یک کلاس درس تمام‌عیار است.

در گذشته‌های دور، نیاکان ما با مهندسی بی‌نظیر شبکه‌های غیرمتمرکزی مانند مادی‌ها در اصفهان، جریان حیات‌بخش آب را مویرگ‌وار به تمامی محلات و باغات شهر می‌رساندند و یک توسعه پایدار و هم‌افزا را خلق می‌کردند. امروز اما در عصر انرژی، ما در کشوری با بیش از ۳۰۰ روز تابش خالصِ آفتاب در سال، همچنان چشم به راه بودجه‌های قطره‌چکانیِ دولتی برای ساخت نیروگاه‌های عظیم و آلاینده هستیم؛ در حالی که کشوری همیشه ابری مانند آلمان، با استفاده از نیروی سرمایه‌های خرد مردمی، اقتصاد شهر را به سمت انرژی پاک سوق داده است.

تجربه آلمان به ما ثابت می‌کند:

1. دموکراتیزه کردن سرمایه: برای اجرای مگاپروژه‌های زیرساختی، همیشه نیاز به هلدینگ‌های غول‌پیکر نیست. اگر ساختار حقوقی شفاف (مانند تعاونی‌های مدرن سهامی) و تضمین‌های خرید بلندمدت وجود داشته باشد، سرمایه‌های سرگردان مردم به جای رفتن به بازارهای مخرب واسطه‌گری (طلا، ارز، زمین)، به سمت تولید زیرساخت‌های پایدار سرازیر می‌شود.

2. تغییر نقش شهرداری‌ها: شهرداری مدرن، تنها متولی جمع‌آوری زباله و صدور پروانه ساختمان نیست. شهرداری‌های آلمان با در اختیار گذاشتن دارایی‌های فیزیکی خود مثل سقف سوله‌های بحران، پارکینگ‌ها و ساختمان‌های اداری برای نصب پنل توسط تعاونی‌های مردمی، نقش یک کاتالیزور اقتصادی را بازی کردند.

3. پایداری زنجیره تأمین: توزیع و پراکندگی منابع تولید انرژی در سطح شهر، تاب‌آوری کلان‌شهرها را در برابر بحران‌ها به شدت افزایش می‌دهد. وقتی هزاران سقف یک شهر در حال تولید برق باشند، خاموشی سراسری بی‌معنا می‌شود.

کلام آخر:

آلمان نشان داد که توسعه پایدار، یک کالای لوکس وارداتی نیست که دولت‌ها آن را بخرند و به مردم هدیه دهند. توسعه پایدار، یک فرآیند مشارکتی است که از پیوند اعتماد عمومی، تضمین‌های هوشمندانه مالی و غیرمتمرکزسازی زاییده می‌شود. روزی که سقف خانه‌ها، مجتمع‌های تجاری و کارخانه‌های ما از مصرف‌کننده صرف انرژی، به حلقه‌های فعال زنجیره تولید ثروت و برق تبدیل شوند، آن روز، اقتصاد شهری ما جهشی تاریخی را تجربه خواهد کرد.