به گزارش اصفهان زیبا؛ شرکتهای دانشبنیان در سالهای اخیر به یکی از بخشهای مهم اقتصاد مبتنی بر فناوری تبدیل شدهاند. شرکتهایی که قرار است بخشی از مسائل اقتصادی، صنعتی و محیطزیستی را با تکیه بر دانش و فناوری حل کنند، اما مسیر آنها از ایده و تولید محصول تا رسیدن به بازار، مسیر همواری نیست.
در این میان، فعالان این حوزه معتقدند مسئله شرکتهای دانشبنیان فقط تأمین سرمایه برای تحقیق و توسعه یا خرید تجهیزات نیست؛ گاهی محصول آزمایشهای خود را پشت سر گذاشته و حتی میتواند بخشی از یک مشکل موجود را حل کند، اما مشتری حاضر نیست برای خرید یا حتی آزمودن آن هزینه کند.
از سوی دیگر، افزایش هزینههای تولید، نوسان قیمت مواد اولیه و قطعات، کاهش حاشیه سود و تأخیر در پرداخت مطالبات، فشار مضاعفی بر شرکتهایی وارد کرده که بخش قابلتوجهی از سرمایه خود را صرف تحقیق و توسعه میکنند و در مقایسه با صنایع بزرگ، توان مالی محدودتری برای عبور از دورههای طولانی رکود و بیثباتی دارند. «اصفهان زیبا» برای بررسی این چالشها به سراغ دو شرکت دانشبنیان رفته و درباره مهمترین موانع پیش روی کسبوکارهای فناور گفتوگو کرده است.
بازار فروش
مهمترین چالش شرکتهای دانشبنیان
نجمه زمانی، مدیرعامل یکی از شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه فضای سبز و محیطزیست، با تأکید بر اینکه مهمترین چالش شرکتهای دانشبنیان، پذیرش پایین محصولات آنها در بازار است، اظهار کرد: با وجود اینکه درباره حمایت از شرکتهای دانشبنیان و استفاده از محصولات آنها صحبتهای زیادی میشود، ولی این حمایت در بسیاری از موارد در مرحله عمل اتفاق نمیافتد و محصولی که تولید شده، آزمایشهای خود را پشت سر گذاشته و حتی بهصورت آزمایشی مورد استفاده قرار گرفته است، همچنان با مشکل ورود به بازار مواجه میشود.
او با اشاره به فعالیت این شرکت در حوزه فضای سبز شهری، گفت: محصولاتی که در این مجموعه تولید میشود، میتواند در مواجهه با مسائلی مانند کمبود آب، تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا مورد استفاده قرار گیرد، اما در بسیاری از موارد مسئولان این حوزه حاضر نیستند روشهای قبلی را کنار بگذارند و یک محصول جدید را آزمایش کنند.
زمانی با بیان اینکه مقاومت در برابر تغییر یکی از موانع ورود محصولات دانشبنیان به بازار است، ادامه داد: ممکن است محصول یک شرکت دانشبنیان توانایی حل یک مسئله مشخص را داشته باشد، اما چون شرکت کوچک است و محصول نیز برای بازار ناشناخته محسوب میشود، خریدار حاضر نیست حتی یکبار آن را امتحان کند تا مشخص شود چه مشکلی را میتواند برطرف کند.
او با اشاره به شرایط جنگی اخیر، اظهار کرد: شرکتهایی که مشتریان آنها شهرداریها و دستگاههای دولتی هستند، در این دوره با کاهش خرید مواجه شدند و بخشی از منابع و تمرکز این دستگاهها به سمت مسائل ضروریتر رفته و در نتیجه برخی موضوعات، از جمله بخشی از نیازهای حوزه فضای سبز، از اولویت خارج شده است.
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان با تأکید بر اینکه آثار این شرایط همچنان بر بازار باقی مانده است، گفت: در حال حاضر بسیاری از مجموعهها منتظرند تا اتفاقات روزهای آینده را رصد کنند و همین موضوع باعث شده تصمیمگیری برای خرید برخی محصولات دانشبنیان همچنان در اولویت نباشد.
زمانی با اشاره به اینکه مشکلات حوزه محیطزیست با پایان یک بحران موقت از بین نمیرود، افزود: البته کمبود آب، تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا از جمله مشکلاتی هست که پس از جنگ هم وجود دارد و نمیتوان برای حل این مسائل منتظر پایان بحران ماند.
او با تأکید بر اینکه مسئله شرکتهای دانشبنیان تنها تأمین مالی نیست، تصریح کرد: شرکت برای توسعه محصول و تولید در مقیاس بالاتر به سرمایه نیاز دارد، اما پیش از آن باید محصول وارد بازار شود. وقتی دستگاهها و مشتریان حاضر به خرید یا حتی آزمودن محصول نیستند، شرکت کوچک نیز توان مالی لازم برای توسعه سریع و پاسخگویی به نیاز بازار را پیدا نمیکند.
زمانی با اشاره به قابلیت صادراتی برخی محصولات دانشبنیان، خاطرنشان کرد: به دلیل اقلیم خشک کشورهای همسایه، محصولات ما مورد توجه این کشورها نیز قرار گرفته و پیش از بروز شرایط اخیر، بهویژه با کشور عراق، ارتباط و همکاری صادراتی داشتیم؛ اما با شکلگیری شرایط جدید حاکم بر کشور، این روند نیز متوقف شده است.
او همچنین با اشاره به شرایط شرکتهای مستقر در شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان، اظهار کرد: بسیاری از شرکتها در شرایط فعلی ابتدا تلاش میکنند مجموعه خود را حفظ کنند و در مرحله بعد بتوانند محصولاتشان را به بازار داخلی یا خارجی برسانند.
زمانی با اشاره به تجربه شرکت در دریافت تسهیلات دانشبنیان اظهار کرد: در نخستین تجربه، پس از حدود دو سال پیگیری موفق شدیم این تسهیلات را دریافت کنیم و اکنون نیز دوباره تسهیلاتی برای شرکتهای دانشبنیان در نظر گرفته شده است، اما شرایط و ضوابطی که برای دریافت آن تعیین شده به اندازهای پیچیده است که مشخص نیست چند شرکت واقعاً میتوانند از این تسهیلات استفاده کنند.
او با انتقاد از برخی اظهارنظرها مبنی بر استقبال نکردن شرکتهای دانشبنیان از تسهیلات، گفت: وقتی برای دریافت یک تسهیلات باید یک نیروی شرکت را درگیر کرد تا ماهها و حتی یک سال پیگیری و دوندگی کند، با توجه به شرایط تورمی، دریافت این تسهیلات دیگر صرفه اقتصادی چندانی برای شرکت ندارد؛ چراکه هزینه زمانی و نیروی انسانی که برای دریافت آن صرف میشود، باید در محاسبات دیده شود.
زمانی با اشاره به مسیرهای تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان توضیح داد: بخشی از تسهیلات از سوی صندوق نوآوری و شکوفایی به شرکتها پرداخت میشود و بخشی نیز از مسیر معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری دنبال میشود، اما این فرآیندها معمولاً با بروکراسی و ارزیابیهای پیچیده همراه است و در نهایت نیز پرونده برای دریافت تسهیلات به بانک میرسد.
او با اشاره به دشواری دریافت تسهیلات از شبکه بانکی، ادامه داد: بانکها به دلیل اینکه این تسهیلات معمولاً تکلیفی و با سود پایین هستند، بهراحتی زیر بار پرداخت آنها نمیروند. ممکن است تفاهمنامههایی میان دستگاهها و بانکها منعقد شود، اما انعقاد تفاهمنامه الزاماً به معنای آن نیست که شرکت دانشبنیان بتواند بهراحتی تسهیلات دریافت کند و در عمل این مسیر نتیجهبخشی و سرعت مورد انتظار را ندارد.
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان با تأکید بر اینکه شرکتها در چنین شرایطی ناچارند به دنبال مسیرهای دیگری برای تأمین مالی باشند، اظهار کرد: بسیاری از شرکتها ترجیح میدهند منابع مالی مورد نیاز خود را از روشهای دیگری تأمین کنند، اما در برخی مواقع چارهای جز ورود به همین فرآیندهای تسهیلاتی ندارند.
زمانی در ادامه با اشاره به ظرفیت شرکتهای دانشبنیان برای حل بخشی از مسائل کشور، گفت: در شرکتهای دانشبنیان توانمندی و ظرفیت زیادی وجود دارد که میتوان از آن برای حل چالشهای کشور استفاده کرد، اما مسئله این است که این ظرفیتها دیده نمیشوند.
او با اشاره به تأکید مسئولان عالی دولت بر استفاده از ظرفیت نخبگان، اظهار کرد: رئیسجمهور در بسیاری از جلسات بر ضرورت استفاده از نظر نخبگان و کمک گرفتن از آنها تأکید میکند، اما پرسش اینجاست که اگر یک شرکت دانشبنیان طرح یا ایدهای برای حل یک مسئله داشته باشد، آن را باید به چه کسی و از چه مسیری ارائه کند؟
زمانی با تأکید بر ظرفیت شرکتهای دانشبنیان برای حل مسائل تخصصی کشور، خاطرنشان کرد: ما ادعا نمیکنیم که میتوانیم تمام مشکلات کشور را حل کنیم، اما در حوزه تخصصی خودمان توان و ظرفیت داریم که بخشی از مسائل را برطرف کنیم؛ با این حال، زمانی که مسیر مشخصی برای رساندن این ایدهها و توانمندیها به تصمیمگیران وجود نداشته باشد، صدای شرکتها به جایی نمیرسد.
نوسان قیمت و تأخیر در پرداخت مطالبهها
نسرین دهقان، مدیرعامل یکی دیگر از شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه معماری و رییس کمیته صنایع خلاق اتاق بازرگانی اصفهان، با تأکید بر اینکه ساختار هزینهای شرکتهای فناور با کسبوکارهای سنتی تفاوت دارد، اظهار کرد: فعالیت شرکتهای دانشبنیان بهطور ذاتی با تحقیق و توسعه همراه است و تولید محصولات فناورانه نیازمند آزمون و خطا، انجام آزمایشهای متعدد، تحقیقات و بهینهسازی مستمر است؛ بنابراین بخشی از هزینههای این شرکتها به فرآیند تحقیق و توسعه اختصاص دارد.
او با اشاره به تفاوت شرکتهای دانشبنیان با صنایع و کسبوکارهای معمولی، گفت: در فعالیتهای سنتی، فرآیند تولید معمولا مشخص و تکرارشونده است، اما یک شرکت دانشبنیان باید بهطور مداوم روی محصول خود کار کند، کیفیت آن را ارتقا دهد و متناسب با نیاز مشتری، فناوری و فرآیند تولید را بهروزرسانی کند.
دهقان با تأکید بر اینکه بیثباتی بازار یکی از مشکلات جدی شرکتهای دانشبنیان است، اظهار کرد: تغییرات مداوم قیمتها و نوسان بهای مواد اولیه و قطعات، امکان برنامهریزی برای تولید را دشوار کرده است. وقتی قیمت یک ماده اولیه یا قطعه در فاصله کوتاهی تغییر میکند، شرکت نمیتواند بر مبنای یک قیمت مشخص برای تولید و فروش خود برنامهریزی کند.
او با اشاره به افزایش هزینههای تأمین، ادامه داد: در شرایطی که قیمت مواد اولیه و هزینههای تولید افزایش پیدا میکند، شرکت برای حفظ بازار ناچار است حاشیه سود خود را کاهش دهد، اما در عین حال امکان پایین آوردن کیفیت محصول وجود ندارد. یک شرکت دانشبنیان نمیتواند برای جبران افزایش هزینهها، کیفیت محصول خود را کاهش دهد، چرا که این مسئله مستقیما بر رضایت مشتری و اعتبار شرکت اثر میگذارد.
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان با اشاره به مشکلات قراردادهای دولتی، اظهار کرد: یکی از مسائل مهم شرکتهای دانشبنیان، تأخیر در پرداخت مطالبات است. قراردادهایی که با دستگاههای دولتی منعقد میشود، گاهی با فاصله زمانی طولانی تسویه میشوند و در شرایط تورمی، مبلغی که شرکت بعد از چند ماه یا حتی چند سال دریافت میکند، ارزش واقعی زمان انعقاد قرارداد را ندارد.
رییس کمیته صنایع خلاق اتاق بازرگانی اصفهان با تأکید بر اینکه تأخیر در پرداخت مطالبات فقط یک مشکل مالی نیست، توضیح داد: وقتی منابع مالی شرکت در مطالبات معوق باقی میماند، شرکت برای تأمین هزینههای جاری، پرداخت حقوق، خرید مواد اولیه و ادامه فعالیت با مشکل مواجه میشود و بخشی از توان مدیریتی نیز به جای تمرکز بر توسعه محصول و تحقیق و پژوهش، صرف پیگیری وصول مطالبات میشود.
دهقان با اشاره به وضعیت شرکتهای کوچک و نوپا، گفت: شرکتهای دانشبنیان تازهتأسیس و واحدهای فناور، بنیه مالی محدودی دارند و نمیتوانند مانند صنایع بزرگ، دورههای طولانی افزایش هزینه و کاهش نقدینگی را تحمل کنند. به همین دلیل، ادامه این شرایط میتواند آنها را با تعدیل نیرو یا کاهش فعالیت مواجه کند.
ضرورت مدیریت هوشمند بازار
دهقان ریشه عموم این مشکلات را در ضعف مدیریت و نبود سیاستگذاری دقیق دانست و تصریح کرد: بخشی از مشکلاتی که امروز شرکتهای دانشبنیان با آن مواجه هستند، به نبود مدیریت و کنترل هوشمند بازار برمیگردد. اگر بازار به شکلی مدیریت شود که قیمتها، هزینهها و فرآیند تأمین قابل پیشبینی باشد، شرکتها نیز میتوانند برای تولید و توسعه خود برنامهریزی کنند.
او با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در حمایت از تولید و فناوری گفت: در کشورهای توسعهیافته و همچنین کشورهایی مانند چین، دولتها در بازار نقش نظارتی و مدیریتی مشخصی دارند و فرآیندها شفافتر دنبال میشود. مدیریت هزینهها و نظارت بر زنجیره تأمین باعث میشود واسطهها نتوانند بهراحتی از نوسانات بازار به نفع خود استفاده کنند و به زیرساخت تولید و فناوری آسیب بزنند.
دهقان در پایان تأکید کرد: شرکت دانشبنیان برای اینکه بتواند محصول خود را توسعه دهد و در بازار باقی بماند، فقط به حمایت مالی نیاز ندارد بلکه ثبات بازار، امکان برنامهریزی، پرداخت بهموقع مطالبات و ایجاد شرایطی که شرکت بتواند روی تحقیق و توسعه تمرکز کند نیز ضروری است. اگر این مجموعه عوامل فراهم نباشد، بخشی از توان شرکت به جای نوآوری و توسعه فناوری، صرف عبور از مشکلات روزمره خواهد شد.
