به گزارش اصفهان زیبا؛ یکی از معضلات اجتماعی، شکل‌گیری روابط و تصمیم‌هایی است که بر اثر بدخواهی، بی‌توجهی یا تدبیر نادرست، رنج و دشواری را بر افراد و گروه‌ها تحمیل می‌کند. مسئله این پژوهش آن است که آیا کاربردهای قرآنی ریشه «عنت» می‌تواند چارچوبی برای شناخت این آسیب و تبیین مسئولیت اخلاقی در برابر آن فراهم آورد؟ ریشه «ع ن ت» در قرآن پنج بار و در پنج آیه آمده است؛ اما کاربردهای آن از نظر سیاقی یکسان نیستند.
نخست، در آیه ۲۲۰ سوره بقره، در سیاق پرسش از یتیمان و چگونگی رفتار با آنان، آمده است: «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ». عبارت «لَأَعْنَتَكُمْ» به معنای به مشقت انداختن است. آیه، پس از تأکید بر اصلاح امور یتیمان، یادآور می‌شود که خدا می‌توانست مخاطبان را به دشواری اندازد. این سیاق بر اصلاح امور یتیمان و توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر تأکید دارد.
دوم، در آل‌عمران، آیه ۱۱۸، درباره بدخواهی برخی افراد هشدار داده شده است: «وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ». یعنی آنان رنج و مشقت شما را می‌خواهند. سیاق آیه از انتخاب محرم راز و اعتماد به کسانی سخن می‌گوید که رفتارشان می‌تواند به زیان جامعه ایمانی تمام شود. این آیه بر ضرورت سنجش اعتماد بر پایه رفتار دلالت دارد، نه بدگمانی فراگیر یا اتهام‌زنی بی‌دلیل.
سوم، آیه ۲۵ سوره نساء می‌فرماید: «ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ». آیه در چارچوب احکام ازدواج با کنیزان مؤمن و شرایط آن قرار دارد و «الْعَنَتَ» در تفاسیر به مشقت، و در این سیاق به‌ویژه بیم از افتادن در گناه جنسی، تفسیر شده است. پیوند آن با مسائل معاصر ازدواج، نیازمند استنباطی محتاطانه است.
چهارم، در توبه، آیه ۱۲۸، درباره پیامبر(ص) آمده است: «عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ». رنج و دشواری مردم بر پیامبر گران است. این تعبیر الگویی از همدلی و مسئولیت‌پذیری در برابر مشکلات مردم ارائه می‌دهد.
پنجم، حجرات، آیه ۷، می‌فرماید: «وَلَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ». یعنی اگر پیامبر در بسیاری از امور از خواسته‌های شما پیروی می‌کرد، به مشقت می‌افتادید. آیه بر اهمیت هدایت تأکید دارد؛ بنابراین، هر خواسته جمعی الزاماً به خیر عمومی نمی‌انجامد.
از نظر روش‌شناختی، باید میان معنای لغوی واژه، دلالت آیه در سیاق نخستین و کاربرد اجتماعیِ استنباط‌شده تمایز گذاشت. «عنت» در همه مواضع دقیقاً به یک صورت دستوری نیامده است: گاه از مشقتی سخن می‌رود که دیگران خواهان آن‌اند، گاه از رنجی که پیامبر از آن متأثر می‌شود، گاه از دشواری احتمالی و گاه از بیم افتادن در گناه. این تفاوت‌ها مانع آن است که آیات بدون قرینه، مستقیماً به یک معضل واحد فروکاسته شوند. ارزش پژوهشی این ریشه در فراهم‌کردن پرسشی مشترک درباره منشأ مشقت و مسئولیت انسان در برابر آن است.
نتیجه : آنکه ریشه «عنت» به‌تنهایی نظریه‌ای کامل درباره معضلات اجتماعی عرضه نمی‌کند، اما پنج کاربرد آن چند محور قابل پژوهش را روشن می‌سازد: پرهیز از تحمیل مشقت، مراقبت در اعتماد، توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر، همدلی با رنج مردم و سنجش خواسته‌های جمعی با معیار مصلحت. راهکار قرآنی باید با رعایت سیاق آیات و بهره‌گیری از دیگر آموزه‌ها، از جمله عدالت، احسان و مسئولیت اجتماعی، صورت‌بندی شود.
منابع: قرآن کریم، بقره: ۲۲۰؛ آل‌عمران: ۱۱۸؛ نساء: ۲۵؛ توبه: ۱۲۸؛ حجرات: ۷.
