تودهای از آدمها کنار هم، تصویر کمتر دیدهشده در دوران کروناست، بااینحال در یکی از ورودیهای میدان امام علی(ع) که حدفاصل خیابان هاتف و ولیعصر قرار دارد، جمعهبازار کتاب برپاست. میزها زیر سقف راستهبازار در سه ردیف چیده شدهاند و جمعیت ماسکزده بین میزها در رفتوآمدند. دو ردیف از میزها به کتابهای کمکدرسی و یک ردیف به کتاب عمومی اختصاص یافته است. کتابهای پنجهزارتومانی رویهم ریخته شده است و در شلوغترین جای جمعهبازار همه به دنبال کتاب دلخواهشان هستند. بهغیراز میز کتابهای پنجتومانی که محل تجمع است، دیگر میزهای کتابهای عمومی مشتری بسیار کمی دارند. کتابها تنها ازنظر ظاهر دستدوم هستند و اگر بیشتر عناوین کتابها را از روی میزها دنبال کنی پیشنهاد جذابی در میان آنها نیست. کمتر کتابی را میتوان پیدا کرد که کنجکاوی برانگیز باشد یا حداقل مشابه آن را در کتابفروشیهای سطح شهر نبینیم. مخاطب غرفههای کتابهای درسی و کمکدرسی، اما همه دانش و آموز و دانشجو هستند و با خانوادههایشان برای خرید کتابهای رنگارنگ موسسـههای آموزشی آمدهاند. خریداران تازه که اولین بار است به جمعهبازار آمدهاند نکته مهم جمعیت است. اکثر آنها تا پیشازاین به جمعهبازار نرفتهاند و در مورد مسائل انتقال مکان و شرایط نمیتوانند صحبت کنند. امیر بیستساله که با همراه دوستش برای خرید کتاب آمده، مکان جدید جمعهبازار را به دلیل دسترسی راحت از چند طرف و پارکینگ مناسب انتخاب خوبی میداند. آقای یاوری دیگر مخاطب کتابهای عمومی است. او با کیفی کوچک بر دوش با آرامش در حال دیدن کتابهاست و به قول خودش در حال کتابگردی. او جا افتادن مکان جدید جمعهبازار را نیازمند زمان میداند: «پارکینگ طالقانی فضای خیلی خوب نداشت؛ اگرچه در مرکزیت شهر بود. البته اینجا هم خیلی از مرکز شهر دور نیست. بااینحال تازه چند هفته است جمعهبازار به میدان امام علی آمده و باید صبر کرد تا نتیجه این جابهجایی معلوم شود.»
به سراغ غرفهدارها که میرویــــــم چندنفری با بیان اینکه برای اولین بار است به جمعهبازار پیوستهاند صحبتی نمیکنند. علیرضا ملکی اما یکی از غرفهدارانی است که درباره مکان جدید جمعهبازار صحبت میکند: «جابهجایی تا مدتی روی بازار کار کتابفروشها تأثیر میگذارد و اطلاعرسانی هم انجامگرفته است، بااینحال، خیلیها از مکان جدید خبر ندارند و زمان میبرد تا دوباره استقبال قبلی شکل بگیرد. میدان امام علی چند ویژگی دارد که حسن بزرگی برای جمعهبازار است؛ ازجمله اینکه برخلاف پارکینگ طالقانی که فضای بسته و خفهای داشت، محیط باز و آزاد است. نکته بعدی دور بودن از کتابفروشیهای مرکز شهر است و مخاطبان میتوانند کتابهای دستهدوم و ارزان را با پیگیری پیدا کنند. بارها شده بود که مشتری کتاب را پیدا نمیکرد و بهاجبار برای خرید کتاب نو به آمادگاه میرفت.» از میان غرفهداران کتابهای عمومی هم آقای زمانی درباره انتقال مکان با ما صحبت میکند: «در کار ما شرایط محیط خیلی درگیر است و اگر هوا سرد شود و باد و باران داشته باشیم به کتابها آسیب میرسد. البته در حال حاضر به نظرم وضعیت بهتری نسبت به مکان قبلی یعنی پارکینگ دارد. اینکه فضا باز است و نور کافی هست و از چند خیابان امکان دسترسی وجود دارد نکات مثبت مکان جدید است.»
باید به فکر مکانی استاندارد برای جمعهبازار کتاب باشیم
طیبه فاطمی، رئیس اداره کتابخانههای سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان از دلایل انتقال جمعهبازار کتاب از پارکینگ طالقانی به میدان امام علی میگوید: «چندین سال بود که برگزاری جمعهبازار کتاب اصفهان در پارکینگ طالقانی زیر سؤال بود و مدیران شهرداری، سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری اصفهان و اعضای شورای شهر به دنبال تغییر مکان جمعهبازار کتاب بودند، چراکه پارکینگ طالقانی اساسا جای مناسبی برای برگزاری رویدادی مانند جمعهبازار کتاب اصفهان نبود. پارکینگ طالقانی یک فضای خفه و بسته است که هیچ سیستم تهویه و سیستم اطفای حریقی ندارد. هیچگونه سیستم گرمایش و سرمایش درستی ندارد و حتــــــی کوچکترین پنجرهای برای عبور هوا هم نداشت. این در حالی بود که در همان حال که کتاب مبادله میشد، در طبقه بالا ماشینها در رفتوآمد بودند و با این شرایط، هر آن، امکان رقم خوردن یک حادثه شبیه حادثه ساختمان پلاسکو وجود داشت. علاوه بر اینکه بهطورکلی ازنظر ظاهری بههیچعنوان در شأن مردم اصفهان نبود.» او شیوع ویروس کرونا و دستور ستاد مبارزه با کرونا برای بستهشدن جمعهبازار کتاب را آغاز تغییراتی مهم برای انتقال مکان ارزیابی میکند. انتقالی که پس از سالها با دشواری فراوان انجام گرفته است: «وضعیت کرونا که پیش آمد، بنابر دستور ستاد پیشگیری، جمعهبازار کتاب از اسفند تا اردیبهشت تعطیل شد. دراینبین، غرفهداران جمعهبازار به شهرداری مراجعه میکردند که باید کار از سر گرفته شود و درهای پارکینگ روی جمعهبازار باز شود. ما با هماهنگی مدیرعامل سازمان نامهای به ستاد مبارزه با کرونا ارسال کردیم و ستاد بازشدن جمعهبازار با رعایت پروتکلها را اعلام کرد. بااینحال با علم به شرایط پارکینگ و شیوع ویروس کرونا ما همچنان بر برگزار نشدن جمعهبازار در پارکینگ اصرار ورزیدیم و درصدد مکانی مناسب برای ادامه برگزاری جمعهبازار کتاب برآمدیم.»
فاطمی ادامه میدهد: «در همین حین شهرداری منطقه3 میدان امام علی (ع) را برای برگزاری پیشنهاد داد و ما با بررسیهایی که انجام دادیم متوجه شدیم در شرایط کرونا که باید در فضای باز باشیم این احتمالا بهترین پیشنهاد است و با دوستان غرفهدار هم صحبت کردیم و آنها هم با مکان موافقت کردند. با همکاری غرفهداران مراحل جایگذاری میزها و اطلاعرسانیها صورت گرفت و سه هفته است که در مکان جدید جمعهبازار کتاب بعد از نزدیک به شش ماه فعالیتش را از سر گرفت. در این سه هفته هم به دلیل مشکلات کرونا پولی بابت اجاره میز از دوستان گرفته نشده است؛ اگرچه قیمت مصوب هم خیلی پایین است؛ به این شکل که برای کتابهای کمکدرسی 20هزار تومان و برای میزهای کتابهای عمومی 10هزار تومان مصوب شورای شهر است.» رئیس اداره کتابخانههای سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان معتقد است گام اول انتقال از پارکینگ طالقانی بود و حالا باید به فکر مکانی استاندارد و ثابت برای جمعهبازار کتاب باشیم تا آن را به محفل و پاتوق فرهنگی تبدیل کنیم: «شاید نزدیک به ده مکان را برای اختصاص به جمعهبازار کتاب زیر نظر گرفتیم، اما هرکدام به دلیل مشکلاتی، درنهایت انتخاب نشد، از ارگ جهاننما تا قسمتی از تختفولاد و…؛ اما هیچکدام درنهایت به نتیجه نرسید و در آخر ما به این نتیجه رسیدیم که میدان امام علی (ع) بهترین گزینه در شرایط کنونی است. با تمام این اوصاف از منظر من، این مکان هم جای مناسبی برای جمعهبازار کتاب نیست. باید یک مکان مناسب در اختیار دوستان قرار بگیرد تا در آن نهتنها جمعهبازار کتاب بلکه بازار روز فرهنگی را راهاندازی کنیم. مکانی که فراتر از مسئله بازار، محفلی فرهنگی هم باشد و رویدادهای فرهنگی و گفتوگوهای فرهنگی درباره کتاب در آن شکل بگیرد. گام اول انتقال از پارکینگ طالقانی به محیط باز و بهتر بود و در گام بعدی باید به فکر مکانی مناسب به این کار بود.»
ماهیت جمعهبازار بهمرورزمان تغییر کرده است
محمدرضا رهبری، نویسنده و پژوهشگر که از مخاطبان قدیمی جمعهبازار اصفهان است از آغاز به کار جمعهبازار کتاب اصفهان از ابتدای سال 73 و مکانهایی که در طول سالها محل این رویداد فرهنگی بودند، میگوید: «اولین جمعهبازار کتاب اصفهان در ابتدای سال 73 کنار ساختمان شهرداری مرکزی شکل گرفت و ایده اولیه آن مربوط به مبادله کتاب بود. خیلی قرار نبود فروشندگان حرفهای وارد این بازار شوند و خیلی راحت آدمهای مختلف میتوانستند در این جمعهبازار حاضر شوند و کتابی را عرضه کنند. خاطرم هست در کنار این جمعهبازار رویدادهای فرهنگی دیگری هم وجود داشت. بعد از انتقال جمعهبازار به پارکینگ پارک شهید رجایی همچنان این برنامههای فرهنگی وجود داشت، بهگونهای که از بلندگوهای آنجا جلسات شعرخوانی پخش میشد. مدتی هم در پارکینگ مهمانسرای عباسی بود و بعدازآن هم از فضای باز به پارکینگ طالقانی نقلمکان کرد.» او هیچیک از مکانهای قبلی و فعلی جمعهبازار کتاب اصفهان را مناسب این پاتوق فرهنگی نمیداند: «اول کار وقتی ایده جمعهبازار مطرح و اجرایی شد، چون اول کار بود پذیرفته شد که در کنار ساختمان شهرداری مرکزی بازار دایر باشد، اما همان موقع هم شرایط سخت بود. هم آفتاب سوزان تابستان و هم باد و باران پاییز و زمستان مردم را آزار میداد. واقعیت این است که به نظر میرسد برگزارکنندهها هنوز نمیدانند این جمعهبازار چه عنصر فرهنگی مهمی است و اساسا به کدام مخاطب میتواند کمک کند و این مسئله باعث شده است هیچگاه یک مکان استاندارد با امکانات درست برای این بازار در نظر گرفته نشود.»
رهبری یکی از اهداف اولیه جمعهبازار کتاب را مبادله کتاب و فرصتی برای آن چیزی که در بازار کتاب وجود نداشت، میداند: «قرار بود فضای جمعهبازار کتاب فرصتی باشد برای آن چیزی که در سطح شهر وجود نداشت، هم برای مبادله کتاب و هم برای کتابهایی که در بازار موجود نبود و هم برای کتابهای ارزانقیمت. بنابراین قرار نبود جایی برای فروشندگان حرفهای یا فروش کتابهای درسی و کمکدرسی باشد، بااینحال بهمرورزمان تعداد کتابهای کمکدرسی بر کتابهای عمومی غلبه پیدا کرد و از شکل اولیه خرج شد.» او ادامه میدهد: «واقعیت این است که هیچگاه جمعهبازار به آن فضای مطلوبی که باید باشد تبدیل نشد؛ فقط درزمانی که کتابهای عمومی بیشتر ارائه میشد حضور استادان شاخص دانشگاه در جمعهبازار را شاهد بودیم. چهرههای نامداری در آن روزگار به این بازار میآمدند به خاطر اینکه چیزی به دست میآمد که در سطح شهر پیدا نمیشد، اما بهمرور غلبه کتابهای کمکدرسی بر عمومی زیاد شد و فرصت برای آدمهایی که بتوانند کتاب مبادله کنند هم کاهش یافت.»
این نویسنده و کارگردان تئاتر مسائل اصلی درباره جمعهبازار کتاب را در قالب پرسشهایی مطرح میکند: «به نظرم انتقاد یا معیاری که همیشه در مورد جمعهبازار وجود داشته این بوده است که این بازار کدام نیازها را پاسخ میدهد؟ آیا نیاز به کمبود یک سری از کتابهایی که در سطح بازار نیست جواب داده میشود؟ این مسئله را باید در نظر گرفت که کتابخوان حرفهای هر طور باشد کتاب را به دست میآورد و حتی برای به دست آوردن کتاب دغدغه قیمت را هم ندارد، اما عامه مردم به دنبال مفرهایی هستند که کتاب را راحتتر و ارزانتر به دست بیاورند و جمعهبازار کتاب باید به این افراد کمک کند. پدری که نمیتواند ده تا کتابفروشی برود به بازار کتاب میرود تا امکان دیدن ده غرفه را بهصورت همزمان برای خرید کتاب داشته باشد و این ده غرفه باید به این پدر کمک کنند کتاب را راحتتر و ارزانتر و با قدرت انتخاب بیشتر تهیه کند.»
حضور در پارکینگ طالقانی درجا زدن بود
احسان واعظ از غرفهداران قدیمـــی جمعهبازار کتاب است. او که پیگیریهای زیادی برای تعیین تکلیف جمعهبازار کتاب در دوران کرونا داشته، از تغییر مکان و انتقال جمعهبازار به میدان امام علی (ع) میگوید: «پنج شش ماهی، بار کتاب ما در انبارها مانده بود و چون کتابها تاریخ دارند ارزش خودشان را از دست میدهند، بنابراین باید تکلیف برگزاری جمعهبازار کتاب مشخص میشد. برای همین به دوستان در شهرداری و سازمان مراجعه کردیم و ازآنجاییکه امکان برگزاری در پارکینگ به دلیل بسته بودن در دوران کرونا امکانپذیر نبود، خانم دکتر فاطمی و دوستان دیگر مساعدت کردند و مکان جدید یعنی میدان امام علی (ع) برای این کار اختصاص یافت و در این سه هفته آرامآرام بر مخاطبان اضافه شده است و غرفهداران هم کمکم در حال آمدن به مکان جدید هستند.» او از معایب حضور در پارکینگ طالقانی هم میگوید: «ازلحاظ مکانی میدان امام علی (ع) به نسبت پارکینگ طالقانی بسیار بهتر است. پارکینگ یک مکان کثیف و آلوده بود و اگرچه دسترسی مناسبتری داشت، اما اصلا در شأن غرفه دار و خریدار نبود. علاوه بر آن، تعامل درستی بین مدیر جمعهبازار کتاب در پارکینگ طالقانی و غرفهداران وجود نداشت. بیبرنامگی در ثبتنام میزها و وسایل جزئی بسیار به چشم میآمد و غرفهداران از مدیریت آنجا رضایت نداشتند و خیلی از دوستان غرفه دار انگیزهای برای ادامه فعالیت نداشتند. بااینحال، مسئولان جدید برای غرفهداران ارزش قائل شدند و در تصمیم تغییر مکان نظرات بچههای فروشنده کتاب را جویا شدند و تمام مراحل در یک نوع تعامل پیش میرود.» رضا امینی از غرفهداران قدیمی جمعهبازار کتاب است و از سال 84 بهطور مداوم در جمعهبازار حضور داشته است. او از ابتلای خودش به بیماری تنفسی به خاطر حضور در پارکینگ طالقانی میگوید: «جمعهبازار کتاب حدود 13 سال در پارکینگ طالقانی برگزار میشد. در محیطی بسیار آلوده که ما همه با ماسک جمعهها سرکار میرفتیم و مشکلات تنفسی برای خودم و همکاران بهوجود آمد.» او ادامه میدهد: «باز بودن مکان جدید با توجه به تجربیات گذشته اتفاق خوبی است، اما باید راه دسترسی هم یکی شود و از هر طرف مسیر رفتوآمد باز نباشد. علاوه بر اینکه نزدیکی به پارکینگ میدان امام علی و عبور هرلحظهای موتور و ماشین از کنار میزها احتمال دزدی هم وجود دارد و دسترسیها برای حضور در غرفهها نباید از هر طرف باشد و در این مورد بهمرور باید نظم درستی شکل بگیرد.»
