نهایتا حضرت آیتالله صانعی حدود ساعت 8 و 20 دقیقه صبح شنبه (۲۲شهریور) به ملکوت اعلی پیوستند. آیتالله یوسف صانعی در سال ۱۳۱۶ شمسی، در خانوادهای روحانی در روستای نیکآباد شهرستان اصفهان (۵۰ کیلومتری ورزنه) متولد شدند. پدر ایشان، محمدعلی صانعی، و پدربزرگشان، ملایوسف، هر دو از روحانیون شناختهشده زمان خود بودند. ایشان در فلسفه از شاگردان میرزا جهانگیرخان و در فقه از شاگردان میرزا حبیبالله رشتی بودند. در سال ۱۳۲۵ شمسی، وارد حوزه علمیه اصفهان شدند و پس از گذراندن دروس مقدماتی در سال ۱۳۳۰، برای ادامه تحصیل، رهسپار حوزه علمیه قم شدند. آیتالله صانعی علاوه بر سالها تلمذ در حوزه درس حضرت امام، از محضر استادانی بزرگی چون آیتاللهالعظمی بروجردی، آیتالله العظمی محقق داماد و آیتالله العظمی اراکی (رحمهم الله) نیز بهره بردند و از سال ۱۳۵۴، رسما تدریس خارج فقه را با کتاب زکات در مدرسه حقّانی (شهیدین) شروع کردند و تقریرات آن درس به قلم دو تن از شاگردانشان، موجود است. ایشان فقیهی گرانقدر و مرجع تقلید شیعیان و ازجمله روحانیون متفکر و روشنفکری بودند که نامشان همواره با عدالتخواهی، نواندیشی دینی و آزادی پیوند خورده است. نقش ایشان فارغ از مسائل مذهبی و تسلط ایشان بر فقه اسلامی در سیاست کشور نیز قابلتأمل است. حضرت آیتالله صانعی یکی از شاگردان حضرت امام (ره) و از معتمدان ایشان در شورای نگهبان بودند که در برنامههای مختلف رادیو و تلویزیون نیز رساله امام (ره) را توضیح میدادند.
درباره نقش برجسته مرحوم آیتالله یوسف صانعی درزمینه فقه پویا و تأثیری که در نواندیشی دینی از خود به یادگار گذاشتهاند با بهراد بهشتی، پژوهشگر و متفکر در حوزه دین گفتوگو کردیم. مشروح این گفتوگو را در «اصفهان زیبا» میخوانید.
جایگاه و نقش مرحوم آیتالله صانعی در نواندیشی دینی را چگونه ارزیابی میکنید؟
در ابتدا باید از خداوند برای ایشان طلب رحمت و آمرزش کنم و باید بگویم درگذشت ایشان فقدان بزرگی برای حوزههای علمیه و اندیشه نوگرایانه دینی است و قطعا این فقدان بزرگ به این سرعت جبران نخواهد شد. ایشان فقیهی برجسته، نواندیش و نوگرا در حوزه دینی محسوب میشدند و از یاران نزدیک حضرت امام (ره) بودند. امام خمینی (ره) به ایشان علاقه وافری داشتند و آقای صانعی را مانند فرزند خودشان تلقی میکردند و بارها از دانش ایشان تجلیل کرده بودند. مرحوم آیتالله صانعی در مقام فقاهت ضمن اینکه فقیه نواندیش و نوگرایی بودند تلاش میکردند این نوگرایی را مستند به مدارک و اسناد دینی اصیل ازجمله قرآن عرضه کنند. فقه ایشان یک فقه پویا و درعینحال فقه جواهری (یک شیوه و روش در استنباط و اجتهاد) نیز بود.
برجستهترین دیدگاههای مرحوم آیتالله صانعی از نگاه شما چیست؟
آیتالله صانعی در دیدگاههایشان چندین برجستگی به چشم میخورد که به نظر میآید این برجستگیها برای شرایط حال حاضر ما بسیار راهگشاست و در راستای سازگارکردن دین با دنیای مدرن و استنباط از دین متناسب با مقتضیات زمان بسیار مؤثر است. یکی از این موارد تأکید ایشان بر عدالت در فقه بود. ایشان معتقد بودند که عدالت در فقه جایگاه برتر را دارد و تمامی احکام باید مستند و مطابق با عدالت باشد. اگر چیزی ناعادلانه باشد نباید جزو دستورهای فقهی بهحساب بیاید و نمیتواند جزئی از دین باشد. جایگاه ویژه عدالت به معنای حقمحوری و حق هرکسی را اداکردن میتواند در نگاههای فقهی بسیار راهگشا باشد.
نگاه ایشان به مسئله حقوق زنان در عرصههای مختلف فقهی، اجتماعی و سیاسی هم همواره موردتوجه صاحبنظران قرار داشت.
بله کاملا درست است. ایشان معتقد بودند بهجز در موارد بسیار جزئی، حقوق زنان با مردان مساوی است. این مساوات ناشی از همان دیدگاه عدالت محوری است که به آن اشاره شد. ایشان معتقد بودند که در اکثر موارد، عدالت میگوید باید حقوق زن و مرد برابر باشد. ایشان برخلاف دیگر فقها که مردبودن را شرط بسیاری از موارد ازجمله قضاوت، مرجعیت، مناسبات سیاسی و ریاست جمهوری میدانستند، این شرط را کافی نمیدانستند و معتقد بودند زنان هم میتوانند به مقام مرجعیت تقلید برسند و قضاوت کنند و حتی متصدی ولایت در جامعه باشند.
همانطور که اشاره شد، مسئله تساوی بین زن و مرد در اندیشه ایشان نقش پررنگی داشــــت، بهخصوص اینکه ایشان سالها در مقام فقیه شورای نگهبان و شورای عالی قضایی و دادستانی کل کشور حضور داشتند. مرحوم آیتالله صانعی معتقد بودند در قصاص و دیه، زن و مرد برابرند. عدهای معتقدند اگر مردی زنی را کشت به شرطی میشود او را اعدام کرد که تفاضل دیه را رد کنند اما ایشان چنین دیدگاهی را قبول نداشتند و قصاص را بین زن و مرد برابر میدانستند. ایشان درباره تعدد زوجات و ازدواج موقت نیز نظرات بسیار خوبی را عنوان کردند.
آیتالله صانعی معتقد بودند در روابط زناشویی و چارچوب خانواده آنچه حرف اول را میزند معاشرت به معروف است و ملاک و سندی هم که بر اساس آن چنین نظراتی را مطرح میکردند پژوهشهای قرآنی ایشان بود. درمورد مسئله ازدواج موقت هم نقطه نظرات ایشان بسیار قابل تأمل است. آیتالله صانعی برخلاف روحانیونی که معتقد به استحقاق تعدد زوجات بودند، اینطور فکر نمیکردنـــــد و معتقد بودند ازدواج موقت جز در موارد اضطراری جایز نیست.
مرحوم صانعی همچنین برخلاف سایر فقها که سن بلوغ دختران را 9 سال اعلام میکنند، ایشان 13 سال را برای بالغشدن دختران در نظر داشتند. نگاه ایشان به مسئله موسیقی هم نگاهی ویژه بود. ایشان معتقد بودند موسیقی را باید بر اساس محتوا تحلیل کرد، اگر محتوا معقول و درست باشد، موسیقی جایز است.
مسئله دیگری که در موضوع برابری حقوق زن و مرد باید به آن اشاره کنم، بحث خروج زنان از کشور بدون اجازه قیم و شوهر است که البته فقها معتقد بودند اجازه شوهر یا قیم لازم است و ایشان اینطور فکر نمیکردند. بهصورت کلی باید بگویم که ازنظر آیتالله صانعی، انسان بودن صرفنظر از نژاد، دین و جنسیت مسئله اساسی است که باید موردتوجه قرار گیرد. ایشان حتی معتقد بودند بین مسلمان و غیرمسلمان نیز تساوی حقوق وجود دارد و این دیدگاه به اعتقاد من میتواند یک نقطه عظیمت بسیار مهم در استنباطهای فقهی باشد. در کل، میتوان گفت عدالت و آزادیخواهی دو رکن اساسی در مرام و منش ایشان بود. این مرجع بزرگوار شیعه مانند تمامی انسانهای برجسته روند تکامل و تحول را طی کردند. مرحوم صانعی در مسیر دینداری و مرجعیت شیعه همواره سعی در فهم بهروز از دین داشتند. آیتالله صانعی در مسیر تکامل فقهی همواره بر رعایت حقوق و احترام به دمکراسی و خواست عامه مردم و از همه مهمتر، دفاع از مظلومان و مورد ستم قرارگرفتگان تأکید ویژه داشتند.
شما به منزل ایشان هم رفتوآمد داشتید. چه وجهی از زندگی شخصی ایشان برای شما از همه پررنگتر است و همواره در ذهنتان میماند؟
بله. چند باری به منزلشان رفته بودم. ایشان بسیار سادهزیست بودند. هم مجلس درسشان و هم منزلشان بسیار ساده بود. مسائل مختلفی را که از جانب شاگردان ایشان یا مهمانان مطرح میشد با نگاهی علمی و دقیق موشکافی میکردند. آیتالله صانعی بسیار اهل مطالعه و نوشتن بودند و به مرحوم مقدس اردبیلی ارادت ویژه داشتند و بارها دیده بودم که برای مسائل مختلف به کتابهای ایشان استناد میکردند.
