آثار هنری آزاد غیرسفارشی
این آثار، عموم آثار هنری رایج هستند. شعرها، نقاشیها، عکسها و آثار موسیقی که هنرمندان با خلاقیت و بر اساس درونیات خود خلق کرده و منتشر میکنند از این دستهاند. در این موارد فقط درصورتیکه کسی اثر هنری را منطبق با نیاز و روحیات خود بداند، اقدام به خریداری و بهرهبرداری از حقوق و عواید مادی آن میکند. اما درهرصورت حقوق معنوی اثر کماکان متعلق به پدیدآورنده باقی خواهد ماند. مثلا اگر کسی یک تابلوی مینیاتور از استاد فرشچیان را بخرد، میتواند آن را در گالری یا منزل خود نصب کند یا حتی بفروشد و منفعت مالی کسب کند، اما نمیتواند خود را پدیدآورنده آن بداند.
آثار هنری سفارشی
در مادیت اثر و فارغ از بحث خلاقیتها و تبحر هنری بهکاررفته در آن، هر اثر هنری که به درخواست و سفارش شخص دیگری پدید آمده باشد اثر هنری سفارشی است. از طرف دیگر، وقتی یک هنرمند با درنظرگرفتن چارچوبهای تعیین شده در جهت رسیدن به مطلوبیت یک سفارش اقدام به پدیدآوردن اثری میکند، باید تأمین نظر سفارش دهنده را در اولویت قرار داده و حتی اگر این تأمین نظر در تعارض یا تضاد با خلاقیت هنری او باشد از خلاقیت خود چشمپوشی نماید. مثلا سفارشدهنده از هنرمند میخواهد که یک تابلوی نقاشی با ابعاد مشخص برای یک ضلع از دیوار سالن یک خانه ترسیم کند که دربرگیرنده خانه، کوه، جنگل یا هر موضوع دیگری که در سفارش تعیین میگردد باشد. طبیعی است که یک هنرمند وقتی راضی به خلق چنین آثاری میشود که در قبال آن قراردادی تنظیم کرده و دستمزدی دریافت کند. با ورود مبحث دستمزد به این ماجرا، پی میبریم که چرا قانونگذار در ماده سیزدهم قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، در راستای حمایت از حقوق مادی پیرامون این دستمزد گام برداشته است. اما این داستان در مواقع خاصی یک وضعیت دیگر نیز دارد و آن وضعیت به این صورت است که گاهی سفارشدهندگان آثار هنری با احترام به خلاقیت هنری پدیدآورنده فاکتورهای موردنظر خود را محدود به سفارش نکرده، بلکه کلیاتی را از هنرمند مطالبه میکنند که کمترین تعارضی با ابتکار عمل او داشته باشد. بهعنوانمثال از وی میخواهند یک تابلوی نقاشی ترسیم کند، با هر موضوع و هر نوع رنگبندی و هر سبکی که هنرمند صلاح بداند.
حقوق آثار هنری سفارشی
درهرصورت حقوق معنوی این آثار قابلواگذاری نیست حتی با سفارش. یعنی سفارشدهنده نمیتواند از هنرمند بخواهد که یک تابلوی نقاشی ترسیم کرده و نام سفارش دهنده یا هر شخص دیگری بهجز نقاش را ذیل آن امضا کند. این نهتنها در قانون وجود ندارد، بلکه غیرقانونی هم هست. اما در حقوق مادی وضعیت متفاوت است. اینجا ضمن حفظ و رعایت حقوق معنوی مربوط به نام هنرمند برای اثر، وی طبق قرارداد ممکن است با دریافت دستمزد نسبت به سایر حقوق مادی ناشی از فروش یا نمایش یا استفاده از اثر خود توسط سفارشدهنده اعلام انصراف کند. در این وضعیت اثر هنری بااینکه تا ابد به نام پدیدآورنده باقی خواهد ماند، اما دیگر بهصورت مادی متعلق به او نیست و میتواند خارج از ارادهاش و به نفع سفارشدهنده یا هرکسی که سفارشدهنده بخواهد، خریدوفروش شده یا به نمایش گذاشته شود. این قبیل قراردادها نیز شروط و جزئیاتی دارند که ممکن است محدوده این واگذاری را تغییر داده یا ناظر به صلاحیت خریداران آثار هنری باشد.
