در یک دهه اخیر عبارت «شهر خلاق» از سوی مراکز و نهادهای فرهنگی و هنری و بهویژه از سوی مدیریت شهری در شهرهای بزرگی همچون اصفهان بهوفور شنیده میشود. اینکه شهر خلاق چگونه شهری است، چه ویژگیهایی دارد، برای رسیدن به آن چه باید کرد، تا شهر خلاق چقدر فاصله داریم و پرسشهایی ازایندست، محورهای پرداختن به موضوع شهر خلاق است. اهمیت این موضوع تا جایی است که سازمان جهانی یونسکو در سال 2004 طرحی را با نام شبکه شهرهای خلاق ارائه کرد تا شهرهایی که از خلاقیت بهعنوان عاملی راهبردی برای پیشرفت پایدار شهری استفاده کرده بودند، با یکدیگر همکاری و تعامل بیشتری داشته باشند. ۱۸۰ شهری که این شبکه را تشکیل دادهاند، یک هدف مشترک دارند و آن قراردادن خلاقیت و صنایع فرهنگی در قلب برنامههای توسعه در سطح محلی و همکاری فعال در سطح بینالمللی است.
کشور ما نیز به دلیل برخورداری از تاریخی غنی از مؤلفههای فرهنگی و هنری و بهعنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری در جهان، حرفهای مهمی درزمینه شهرهای خلاق برای گفتن دارد. چنانکه تاکنون شهرهای اصفهان (شهر خلاق صنایعدستی)، رشت (شهر خلاق تنوع و سلیقه غذایی)، بندرعباس (شهر خلاق صنایعدستی) و سنندج (شهر خلاق موسیقی) از سوی یونسکو بهعنوان شهرهای خلاق تأیید شدهاند.
آنچه خواندید مقدمهای است بر این موضوع که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز طرحی را با عنوان شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر تدوین و ارائه کرده تا بر اساس آن احیا و تقویت ظرفیتهای فرهنگی و هنری شهرها، روستاها و بهطورکلی مناطق زیستی ایران را در دستور کار خود قرار دهد. آیین معرفی این طرح روز پنجم اردیبهشت برگزار شد که گزارش آن در ادامه آمده است.
خلاقیت، راهحل معضلات شهرهای مدرن است
برشمردن ویژگیهای شهرهای خلاق، نخستین بخش از سخنان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این نشست بود. سیدعلی صالحی با بیان اینکه شهر و شهرنشینی سابقهای کهن در ایران دارد اما در قرون و دهههای اخیر توجه مضاعفی به آن شده است، گفت: «بیش از نیمی از جمعیت جهان و بیش از 70درصد جمعیت ایران شهرنشین هستند که این مسئله بر ضرورت پرداختن به موضوع شهر و به دنبال آن شهر خلاق بیش از گذشته میافزاید.»
او انتقادهای مختلفی را شامل حال شهر و شهرنشینی در سده اخیر دانست و شرح داد: «شهرها در سده اخیر تنها مفهومی کالبدی داشته و فضا بیش از انسان در آنها اهمیت پیدا کرده است. در این فضا، شهر یک بعد مهندسی دارد که کمیت آن بر کیفیتش غلبه یافته و یک مفهوم مکانیکی پیدا کرده است. چنانکه شهر خالی از روح است و به فضایی آمرانه و از بالا به پایین دچار شده است. در چنین وضعیتی روابط افقی و انسان با انسان کمرنگ شده یا بهطورکلی وجود ندارد.»
صالحی طرح شهر خلاق را ابداعی در جهت حل مشکلات شهرهای مدرن دانست و تأکید کرد: «در شاخصههای شهر خلاق متغیرهایی مطرح است که در تکتک آنها جایگاه فرهنگ و هنر به نحوی اساسی و مهم مشخصشده و بیتردید نمیتوان بدون بهرهمندی از این دو، به حریم شهرهای خلاق نزدیک شد.»
شهر خلاق چگونه شهری است؟
اینکه شهر خلاق چه خصوصیاتی دارد، بخش بعدی سخنان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بود که درباره آن چنین گفت: «در شهر خلاق کار ذهنی بر کار فیزیکی غلبه دارد. یکی از رویکردهای مهم فرهنگ و هنر هم همین است که در آنها عملیات مغزافزایی بر عملیات اندامافزایی غلبه دارد و اگر به شهری میاندیشیم که مغز در آن حکومت میکند، طبعا فرهنگ و هنر جایگاه خاصی در چنین شهری دارد. از سوی دیگر ایدههای نو یکی از مشخصات خاص شهر خلاق است و فرهنگ و هنر مرکزی برای زایش ایدههای نو به شمار میروند.» او شهر خلاق را شهری متنوع و متکثر از عناصر ماهوی دانست و بیان کرد که در این خصوص نیز ارکان اصلی تنوع و تکثر در دو رکن فرهنگ و هنر یافت میشود؛ چراکه این دو با توجه به ویژگیهای خاصشان محل زایش تنوع و تکثر وسیع انسانی در طول تاریخ بودهاند. به گفته صالحی، شهر خلاق شهری باکیفیت برای زندگی است و زندگی در آن در حد تعداد و رقم باقی نمیماند و امری کمّی نیست.او اضافه کرد: «شهر خلاق شهری با هویت است که ریشه در گذشته دارد و معنا در حال. از گذشته بریده نیست؛ اما معنایی در زندگی حال میجوید. ترکیب این دو هویت شهر را میآفریند. ضلع دیگر هویت نیز این است که حال را هم معنا میدهد و صرفا در گذشته زیست نمیکند. این در حالی است که فرهنگ و هنر از عناصر شکلدهنده این هویتیابی و هویتزایی هستند.»
او شهر خلاق را دارای شهرت و اعتبار دانست و بیان کرد: «شهر خلاق برندساز و نشانساز است و فرهنگ و هنر نقش اساسی در اعتبار آن دارند. از سوی دیگر، شهر خلاق شهری داناییمحور و تجربهآموز است و فرهنگ و هنر کانونهای اساسی تولید دانش و مهارت در آن هستند. چنین شهری، فضا و مردمی گرم دارد و مردم در آن حضوری زنده دارند؛ بنابراین فرهنگ و هنر کانون گرمای زندگی مردم است.»
فرهنگ و هنر محور بروز و پایداری خلاقیتاند
این عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بعد از معرفی برخی از ویژگیهای شهر خلاق، تأکید کرد که بیشک فرهنگ و هنر در همه این مؤلفهها نقش محوری و اساسی دارند. او ادامه داد: «با این نگاه، بحث شهرهای خلاق در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح شد. چنانکه قبلا نیز طرح پایتخت کتاب ایران و شهرها و روستاهای دوستدار کتاب را بهطور موفق تجربه کرده بودیم و در ادامه آن به طرح شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر رسیدیم. ایدهای که در سال 98 مطرح شد و به ثمر نشست. هرچند که شیوع کرونا تأخیری در روند اجرای این طرح بود.»
خلاقیت؛ آتشی در زیر خاکستر شهر!
صالحی سپس به بیان برخی از اهداف تدوین و ارائه این طرح پرداخت و توضیح داد: «ما به دنبال تداوم انگیزهها در شهرها بودیم. همانطور که آتشفشانهای خاموشی داریم، شهرهای خاموشی هم داریم که آتشی در زیر خاکستر آنها نهان است. برخی شهرها دچار انقطاع نسلها شده یا در خطر آن قرارگرفتهاند. اینکه مسیر شهرهای خلاق فرهنگ و هنر بتواند این انگیزهها را در شهرها احیا کند از اهداف ما بود تا انرژی تازهای برای تداوم شهرها تولید شود.»
او دومین هدف این طرح را ایجاد مزیتهای رقابتی دانست و افزود: «مزیتهای رقابتی در چرخه اقتصاد و تعالی فرهنگ نقشی اساسی دارند. این مزیتها زمینهساز تولید اتفاقات تازه هستند که مهمترین آنها در حوزه گردشگری خودش را نشان میدهد. وقتی شهرها جاذبههای تاریخیشان را در حوزه فرهنگ و هنر مکشوف کنند، گردشگری یک استان به مرکز استان محدود نمیماند و فرصتها را وسیعتر میکند. در حوزههای دیگر هم اینچنین است و مزیتهای دیگر هم میتواند فرصتهای تازهای را برای اقتصاد فرهنگ ایجاد کند.»
هدف سوم بهزعم وزیر فرهنگ، ایجاد احساس تعلق به شهر بوده است. به گفته او، شهرهای کوچک و میانی گاهی به اندازه شهرهای بزرگ و بیش از آنها انرژی تاریخی دارند و اگر بتوان این انرژی را به فرصتهای حال متصل کرد، تعلق به شهر افزایش مییابد. شبکه شهرهای خلاق نیز فرصتی را ایجاد میکند تا این احساس تعلقها بیشتر و بیشتر شوند.
صالحی از نکات قابلتوجه در این طرح را ارتقای جایگاه عنصر فرهنگ و هنر در مدیریت شهری دانست و گفت: «به دنبال این هستیم که شهرها احساس کنند پرداختن به فرهنگ و هنر تنها برعهده حوزههای اتصال کلاسیک و خدمات کلاسیک شهر نیست و با کشف این نقطههای مزیت، معنای جدیدی برای مدیریت شهری ایجاد شود. هرچند که مدیریت شهری فقط شهرداریها نیستند و همه مجموعههای حاکمیتی دولتی و خصوصی که در مدیریت شهر تأثیرگذار هستند در این حوزه جای دارند.»
ایجاد نشاط شهری از دیگر اهداف این طرح است که صالحی به آن اشاره کرد و گفت: «شهرهایی که با عناوینی همچون شهرهای موسیقی، ادبیات، سینما، هنرهای تجسمی و… شناخته میشوند فرصتی برای حضور مردم و رویدادمحوری خواهند داشت.»
کپیبرداری خیر بومیسازی آری!
موضوع دیگری که در سخنان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اهمیت داشت، تأکید او بر بومیسازی در مسیر شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر بود. صالحی همزبانی و همفکری در ادبیات نظری این مطالعات را حائز اهمیت بسیار دانست و رسیدن به ادبیات نظری مشترک را هدف اصلی انجام داوریها در این طرح اعلام کرد. او در پایان، ادارههای کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استانها را مورد خطاب قرار داد و از آنها خواست تا اجرای این طرح را جدی بگیرند و آن را بهعنوان یک کار جدی در کارهای خود تلقی کنند. او از لزوم آغاز به کار دبیرخانه هر شبکه سخن گفت تا بتوان ارتباطات روشنی با سندهای هر شبکه پیدا کرد؛ چراکه یکی از اهداف طرح «شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر» شبکهیابی ظرفیتهای جمعی شهرها و بهرهگیری از آنهاست.
راهاندازی شبکه ملی شهرهای خلاق
پسازآن نوبت به مـدیـرکـل دفــتـــر مطالعات و کتاب و کتابخوانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دبیر اجرایی «شبکههای شهرهای خلاق فرهنگ و هنر» رسید تا توضیحاتی درباره سابقه شکلگیری این شبکه بیان کند. ابراهیم حیدری یادآوری کرد که موضوع شبکه شهر خلاق بهطور رسمی از اوایل قرن 21 توسط یونسکو بهصورت مستمر اعلام شد. اما آنچه در برنامه ششم توسعه در وزارت فرهنگ دنبال میشود، راهاندازی شبکهای ملی و داخلی از شهرهای خلاق فرهنگ و هنر در کشور است که از درون آن شهرهایی به شهرهای خلاق جهان اضافه شوند.او با اشاره به اعلام فراخوان این طرح در سال 98 و استقبال چشمگیر شهرهای کشور از آن، اعلام کرد: «بعد از اعلام آمادگی 367 شهر، بانک اطلاعاتی شهرها تشکیل شد و شورای برنامهریزی و سیاستگذاری موظف شد تا کارگاههای در نظر گرفته شده را در همه استانهای کشور برگزار کند که این کار با کمک نهادهای عمومی مانند شهرداریها، تشکلهای مربوط و ادارههای فرهنگ و ارشاد اسلامی انجام شد. پسازآن با مشارکت 40 نفر از کسانی که در حوزه برنامهریزی تجربه و دانش داشتند توانستیم به متن واحدی رسیده و آن را به مراکز استانها اعزام ارسال کنیم.»
به گفته حیدری، از هر استان تقریبا 50 و از هر شهرستان 3 تا 5 نفر نماینده در 9600 نفر ساعت کارگاه شرکت کرده و بعد به شهرهایشان برگشتهاند تا آنچه را آموزش دیدهاند، با کمک هنرمندان و نهادهای مربوط در راستای احیای ظرفیتهای فرهنگی به کار بگیرند.
دبیر اجرایی شبکههای شهرهای خلاق فرهنگ و هنر اضافه کرد: «پسازآن 267 شهر مجموعه برنامهشان را به دبیرخانه ما ارسال کردند که توسط 9 گروه ارزیاب که متشکل از هنرمندان، برنامهریزان و دستگاههای همراه بود، آثار را داوری کردند. درنهایت 60 شهر به مرحله پایانی رسیده و عضو شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر شدند که در پایان توانستیم هفت شهر را در هفت حوزه موضوعی بر اساس مصوبات اصلی بپذیریم که امیدواریم در سالهای آتی بر تعداد این شهرها افزوده شود.»
او در پایان سخنانش از ابلاغ شیوهنامه ستاد شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر سخن گفت و تأکید کرد که بر اساس این شیوهنامه صاحبنظران و متخصصان میتوانند ظرفیت همه شهرهای کشور را در این راستا به کار گیرند. چنانکه تمرکززدایی یکی از اهداف این طرح است که باید بهواسطه آن هر منطقه نسبت به امکانات و تشکیلات خودش برنامهریزی داشته باشد و در انتظار دستور کار از سوی تهران نباشد.
به دنبال کشف طبایع و تاریخ
دیـگـر ســـخـنــران ایــن نـشست، خوشنویس دبیر علمی شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر بود که رونق اقتصادی و نشاط فرهنگی را چشمانداز اصلی طرح شبکه شهرهای خلاق فرهنگ و هنر دانست و گفت: «در این طرح نهفقط شهرها، بلکه همه نقاط زیستی کشور مدنظر هستند. حتی جایی که شهر نیست و در جغرافیای وسیعی در حوزه فرهنگ و هنر ایران است.»
او افزود: «مأموریت این پروژه، کشف، پرورش و ارتقای ظرفیتهای فرهنگیهنری نقاط مختلف کشــور است که بـایـد مـخـرج مشتـرکـی بین دستگاههای مختـلـف مـانند شــهـــرداریهـا، ادارههای میراث فرهنگی، سازمان علوم و… برای آن پیدا کرد. چنانکه بیتردید حوزه فرهنگ در ارتقای کیفیت مادی و معنوی زندگی مردم مؤثر است.» او یکی از اهداف این طرح را کشف ظرفیت شهرها بر اساس یک نگاه آمایشی دانست و توضیح داد: «آنچه در طول تاریخ موجب رشد، ارتقا و بروز خلاقیت در شهرها شده، در این طرح موردتوجه قرار میگیرد. مثلا اگر در منطقهای قالیبافی رشد کرده و در جای دیگر مسگری، باید بدانیم چرا و به چه دلیل بوده است. پیدا کردن این موضوع به معنای شناخت طبایع مردم یک منطقه است که چرا به دنبال این حرفه رفتهاند و قاعده کشف این ظرفیت در آن منطقه چه بوده است.»
ایران تهران نیست!
اینکه ایران تنها نیست و هر گوشه از این کشور سرچشمه هنر است و باید جدی گرفته شود، موضوع دیگری بود که در این نشست مطرح شد. سید مجتبی حسینی، معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان این مطلب گفت: «موجب و موجد هر تمدنی، جامعهای است آراسته و مزین به بهترین ویژگیهای آن فرهنگ. طرح “شبکه شهرهای خلاق فرهنگ” با این رویکرد کار خود را آغاز کرد و دیباچه کار، پژوهشی ارزشمند شد در سه مجلد که آرای تاریخی، جـهـانـی و کـارشناسانِ زبده معاصر را در کنار یکدیگر قرار داد و فرصتهای فراموششده را بازنمایاند. طرحی که دایره شمولش فرهنگ و هنر در تمام رشتهها و فعالیتهای هنری است؛ از هنرهای سنتی و صنایعدستی که همکاران عزیزمان در وزارت میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری در کنارمان بودند تا وزارت کشور و سازمان شهرداریها و انجمنها و اصناف عرصه فرهنگ و هنر و تمام خانواده بزرگ فرهنگ و ارشاد اسلامی.»
به فکر روستاهای خلاق هم باشیم
رئیس سازمـــان شــهــرداریها و دهیاریها نیز در این مراسم سخنانی را درباره ضرورت برنامهریزیهای لازم برای رســانــدن شهرها و روستاهای کشور به مرزهای خلاقیت بیان کرد. مهدی جمالینژاد با بیان اینکه شهرنشینی یکی از پدیدههای مهمی است که امروز بیش از نیمی از جمعیت جهان را در سایه خود قرار داده، گفت: «ایران در نیمقرن اخیر با سرعت زیادی به سمت شهرنشینی حرکت کرده است. چنانکه امروز بیش از 38درصد جمعیت کشور در چند کلانشهر ساکن هستند و از 92 هزار روستای کشور تنها حدود 62 هزار روستا سکنه دارند و متأسفانه شرایط خوبشان را ازدستدادهاند. این موضوع ما را ملزم میکند که با توجه به فضای شهرنشینی، نگاه ویژهای به شهرها داشته باشیم و حکمرانی محلی و نگاهمان به مدیریت شهری را قدری با قبل متفاوت کنیم. چنانکه یقینا ناچاریم به سمت شهرهای خلاق برویم و بلکه روستاهایمان را هم باید به سمت روستای خلاق ببریم تا برای ساکنان آنها ایجاد جذابیت شده و در روستای خودشان بمانند.»
او با اشاره به اینکه شیوع بیماری کرونا افق دید تازهای را در برابر جهان قرار داده و ضرورت تدوین برنامهریزیهای جدید را به انسان یادآوری کرده است، گفت: «در حوزه شهری همچنین است که اگر نگاه خلاقانه و نوآورانه نداشته باشیم یقینا مسائل به سرانجام نخواهند رسید. بنابراین حضور شهرها در شبکه شهرهای خلاق جهان پدیدهای مبارک است که باید با جدیت تمام دنبال شود.»
