در دوره سیویکم، پیشکسوتان و هنرمندان سینمای ایران، داوران این بخش بودند و از دوره سیودوم به بعد، شاگردان مرحوم زاون قوکاسیان، مسئولیت این کار را بر عهده گرفتند. در دوره سیویکم جشنواره بین المللی فیلمهای کودکان و نوجوانان جایزه زاون به فیلم «ضربهفنی» ساخته غلامرضا رمضانی از ایران، دوره سیودوم فیلم «جادوگر کوچک» ساخته مایکل شارر از آلمان و در دوره سیوسوم نیز فیلم «خورشید» ساخته مجید مجیدی از ایران فیلمهای منتخب این بخش بودند و در دوره سی وچهارم نیز جایزه زاون به فیلم «بام بالا» ساخته سید جمال سید حاتمی اهدا شد.
در این گزارش با «سیاوش گلشیری» دبیر جایزه زاون در سی و چهارمین جشنواره فیلمهای کودکان و نوجوانان و «زهرا نیازی» و «عاطفه زارع» داوران بخش جایزه زاون در این دوره از جشنواره گفتوگو شده است.
اهمیت چگونگی ارتباط فیلم با مخاطب
«سیاوش گلشیــــری»، دبیــــــر جایزه زاون در سیوچهارمین جشنواره بینالمللی کودکان و نوجوانان میگوید: «هیئتداوران بخش جایزه زاون در دوره سی و چهارم این جشنواره بر اساس همان خط مشی گذشته حرکت کرد و بنا شد که از شاگردان زاون بهعنوان داوران این بخش استفاده شود که بر این اساس سرکار خانم زهرا نیازی با توجه به اینکه فیلم مستندی درباره زاون ساختهاند و سالها با ایشان کار میکردند و همچنین خانم عطیه زارع فیلمساز دیگر اصفهان که از شاگردان زاون بودند، همراه با بنده کار داوری فیلمها را شروع کردیم.»
او ادامه میدهد: «از چند منظر میتوان به فیلمهای این دوره از جشنواره نظر انداخت و درباره آنها صحبت کرد؛ یکی اینکه به لحاظ کیفی دستکم با دو دوره گذشته تفاوت چندانی ندارند و از افتوخیز چندانی نیز برخوردار نیستند و همچنان بعضی از آثار درباره کودک و بعضی با موضوع کودک است.»
گلشیری اضافه میکند: «امسال بنا بر آن شد که جایزه زاون به فیلم «بام بالا» ساخته «سید جواد سید حاتمی» تعلق بگیرد. دلیل این انتخاب هم از چند منظر بود؛ یکی نگاه کودکانهای که سعی کرد دنیای شاد و رنگارنگ کودکان را بدون وجود واسطه یا نگاه بزرگسالی به تصویر بکشد و این موضوع بسیار ارزشمند بود؛ ضمن اینکه تخیل سازنده که در جهت برآوردن آرزوهای قلبی کودکان در فیلم وجود داشت، یکی دیگر از نکات شایان توجه در فیلم بام بالا بود و باوجودی که این فیلم مانند سایر فیلمها دارای مضمون تکراری بود، اما بهخوبی از عناصر دیداری و شنیداری بهره گرفته و اتفاقا در میان داوران کودک نیز با استقبال بسیاری مواجه شد و یکی از جوایز را به خود اختصاص داد.»
گلشیری تصریح میکند: «به نظر من فیلم بام بالا یکی از فیلمهایی بود که بدون ادعا توانست مخاطب کودک را در نظر گرفته و به او بپردازد و مورد اقبال قرار گرفت، درحالیکه بعضی فیلمها متأسفانه با رویدادهای سنگین سعی میکنند که در فضای کودکانه حرکت کنند، اما اینگونه نیست و این آثار به شکل تمثیلی به بعضی از موضوعهایی میپردازند که اصلا سنخیتی به کودک ندارد و در نتیجه کودک بلافاصله عکسالعمل نشان میدهد و هیچگونه استقبالی از اینگونه آثار نمیکند؛ همچنان که بعضی از فیلمهای جشنواره سی و چهارم اینگونه بودند و سالهای گذشته نیز چنین بود. لذا دستاندرکاران باید این نکات را مورد توجه قرار دهند.»
اعتقاد زاون میداندادن به فیلمسازان جوان بود
دبیر بخش جایزه زاون در سی و چهارمین جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان با ابراز امیدواری از تداوم جایزهای به نام زاون در دورههای بعدی جشنواره فیلمهای کودکان و نوجوانان، میگوید: «امیدوارم این جایزه که به دلیل پاسداشت زحمات زاون از دوره سی و یکم جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان شروع شد، همچنان تداوم داشته باشد. زاون اعتقاد داشت که باید به فیلمسازان جوان میدان داد، باید امکانات را در اختیار آنها قرار داد و به آنها اعتماد کرد. ما همواره شاهد حمایتهای زاون و اصرار ایشان درباره تداوم برگزاری جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان جشنواره در اصفهان بودیم و در دورههایی که بخشی با نام جایزه زاون به این جشنواره افزودهشده و دستکم در سه دورهای که من بهعنوان یکی از داوران جایزه زاون حضور داشتم سعی کردیم که انتخابها بهگونهای باشد که فیلم منتخب چه در جهت ارتباط با مخاطب و چه در آینده سینمای ایران تأثیرگذار باشد.»
او ادامه میدهد: «درباره اینکه فیلم باید برای کودک یا درباره کودک باشد به نظر من اولویتی وجود ندارد و آنچه اهمیت دارد چگونگی ارتباط فیلم با مخاطب است. مخاطب فیلم میتواند بزرگسال هم باشد؛ درعینحال که کودک نیز از دیدن فیلم لذت ببرد و پیام فیلم به هردو مخاطب کودک و بزرگسال انتقال پیدا کند؛ همانطور که در طول این سالها چه در عرصه سینمای داخلی یا سینمای خارجی با آثاری مواجه هستیم که حتی مخاطب بزرگسال نیز با فیلم کودک یا با انیمیشنهایی که در این زمینه ساختهشده ارتباط برقرار میکند و این موضوع اجتنابناپذیر است و هردو از اثر لذت میبرند و بهاندازه فهم و کمالات خودشان دریافت دارند. به همین دلیل ما نمیتوانیم فیلمها را به اینکه درباره کودک باشند و یا برای کودک محدود کنیم، به نظر من به هردوی این موضوعها احتیاج است، اما چگونگی ساخت و پرداخت و ارتباط آنها با جهان مخاطب از اهمیت زیادی برخوردار است.»
جشنواره فیلمهای کودکان و نوجوانان باید در اصفهان ریشه بدواند
«زهرا نیازی»، از داوران بخش جایــــــزه زاون در سیوچهارمیــــــن جشنــــــواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان نیز با اشاره به اهمیت جایزه زاون در این جشنواره، میگوید: «حدودا بیست دوره است که جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان در اصفهان برگزار میشود و جایزه زاون چهار سال است به جشنواره افزودهشده و بهنوعی جایزهای نمادین محسوب میشود که هم بهعنوان یادبودی برای زاون و هم یادبودی از اصفهان در جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان گنجاندهشده است و به همین دلیل حائز اهمیت است؛ اما آنچه اهمیت دارد این است که باید کاری انجام شود تا جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان در شهر اصفهان ریشه بدواند، نه اینکه پوستهای روی این شهر باشد و هر موقع بخواهند بتوانند آن را از این شهر ببرند؛ درحالیکه در زمانی که زاون نیز در جشنواره حضور داشت ورک شاپ برگزار میشد و فیلمسازان حرفهای در جشنواره حاضر میشدند و هنرجویان و سینماگران با بدنه جشنواره درگیر بودند و جشنواره شور و حال دیگری داشت، اما در حال حاضر حتی اگر کرونا را نادیده بگیریم آن سازوکار پیشین را در این جشنواره نمیبینیم، یعنی ما در اصفهان از این فرصت و پتانسیل استفاده نمیکنیم و این موضوع خطرناک است؛ بهطوری که حتی این زمزمه وجود داشت که داوران جایزه زاون را از تهران انتخاب کنند که این برخورد با شهر از دیدگاه من نوعی توهین به شهر و هنردوستان و سینماگران شهر است؛ هرچند با همین اقدامهاست که اصفهان از هنرمندان خالی میشود.»
او تأکید میکند: «این روزها کمبود وجود زاون بهشدت حس میشود، نام زاون نباید فقط به یک جایزه و یا سردیس او در میدان جلفا ختم شود، بلکه باید منش او در شهر جاری شود؛ منِشی که نیروی جوان را برای رویدادهای شهر بسیج کرده و هنرمندان را در آن دخیل میکرد، زاون بسیار با مهر و محبت بود و همواره جریان سازی را یکی از اهداف اصلی چنین رویدادهایی میدانست.»
این فیلمساز ادامه میدهد: «آنچه در این سالها مشاهده میشود، این است که جشنوارهها بیشتر استفاده مکانی و تزئینی از اصفهان میکنند. درحالیکه استفاده از فرصتها و امکانات این شهر چندان چیزی بر داشتههای اصفهان اضافه نمیکند. اینکه بعد از برگزاری اثری از آن در شهر دیده نشود؛ یعنی آنچه دیده میشود کوچککردن سهم اصفهان بهعنوان شهر میزبان جشنواره است؛ درحالیکه باید تولید فیلم داشت، در چنین رویدادی باید ورک شاپ برگزار کرد و از آدمهای متخصص این شهر استفاده کرد، نه اینکه همه آن را به تهران بسپاریم. باید از حالت صرف میزبانی خارج شویم و کاری کنیم که جشنواره در اصفهان ریشه داشته باشد.» او تصریح میکند: «این ریشهدواندن ممکن نمیشود مگر اینکه جشنواره با سازوکار این شهر آمیخته و یکی شود و هنرمندان اصفهان بتوانند روی آن اعمالنظر داشته باشند.»
برای کودکان یا درباره کودکان؟
نیازی درباره دلیل انتخاب فیلم «بام بالا» در این بخش میگوید: «هرچند موضع فیلم بام بالا جدید نبود، ولی از دیدگاه من اولین ویژگی این فیلم کاربرد تخیل در پیشبرد داستان بود. دنیایی که بامبالا ایجاد کرد، بهگونهای است که مخاطب کودک و بزرگسال را برای دیدن فیلم جذب و جلب میکند؛ یعنی این قابلیت را دارد که کودک درون بزرگسال را نیز فعال کند. ویژگی دیگر فیلم بام بالا این بود که پر از شور و نشاط و محبت و عشق و صلح بود، درست برخلاف آنچه بین آدمها و جهان امروز دیده میشود، ضمن اینکه تقابل بین خیر و شر و پایان قصه با پیروزی خیر، مجموعه ویژگیهایی است که موجب شد این فیلم برای دریافت جایزه زاون انتخاب شود. البته به این نکته نیز باید اشاره کرد که تعداد فیلمهای شایان توجه در این دوره از جشنواره، به بسیار اندک حتی کمتر از انگشتان یکدست محدود میشد.»
این مستندساز بابیان اینکه فیلمهای درباره کودک و فیلمهای برای کودکان، هردو از اهمیت زیادی برخوردار هستند، ادامه میدهد: «به نظر من فیلمهای درباره کودک و یا برای کودک، هردو باید در جشنواره بینالملل فیلمهای کودکان و نوجوانان حضور داشته باشند، ولی ما در شرایط فعلی جامعه و بر اساس نیاز کودکان و نوجوانان، بیشتر به فیلمهایی نیاز داریم که برای کودکان ساختهشده باشد؛ درحالیکه تعداد چنین فیلمهایی محدود است. فیلم بام بالا از نوع فیلمهای موزیکال بود و در آن شادی و سرزندگی وجود داشت و از ویژگی برای کودکبودن برخوردار بود.»
پیوند حضور زاون و برگزاری جشنواره در اصفهان
«عطیه زارع» دیگر فیلمساز اصفهانی که در سی و چهارمین دوره جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان داوری بخش جایزه زاون را به عهده داشت، نیز اظهار میکند: «سهگانهای از پیوند حضور زاون در اصفهان و سابقه جشنواره بینالمللی کودکان و نوجوانان در اصفهان شکلگرفته و فکر میکنم باید این حضور در بخشی با نام جایزه زاون در جشنواره اتفاق میافتاد؛ چراکه جوانگرایی زاون و اهمیتی که برای دانشجویان و جوانان قائل بود بهخوبی نشان میدهد که حضور جایزه زاون نیز اتفاقی درست و بجا در جشنواره است.»
او ادامه میدهد: «سالها قبل برگزاری پرشور و حال و فیزیکال جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان در اصفهان برای ما فرصتی بود تا اهالی سینما را ببینیم؛ چراکه این اتفاقی است که وقوع آن در دوره نوجوانی باعث میشود که کودکان و نوجوانان علاقهمند به فیلمسازی را بهصـــــورت حرفهای به سمت سینما سوق دهد و ازاین رو برگزاری
جشنواره در اصفهان برای افراد علاقهمند رویدادی ویژه بود، فیلمها کیفیت بهتری داشت و ما فیلمهای بسیار خوبی میدیدیم و دیدن فیلمهای خوب در این جشنواره موجب شکلگیری علاقه من به سینما شد.»
جایزه زاون و تلاش فیلمها برای جذب کودکان و نوجوانان این فیلمساز بابیان اینکه به بهانه کودک در مورد کودک و نوجوان فیلم ساختن به معنای فیلم با مخاطب کودک و نوجوان نیست، تصریح میکند: «فیلم کودک و نوجوان شاخهای از فیلمسازی و بحثی کاملا تخصصی است که ویژگیهای خود را دارد و باید المانهای مشخصی داشته باشد تا آن گروه از مخاطبان را جذب کند؛ اما متأسفانه این اتفاقی است که معمولا فیلمهای برای کودک و درباره کودک بهاشتباه بهجای هم گرفته میشود.»
زارع درباره دلایل انتخاب فیلم بام بالا بهعنوان فیلم برگزیده بخش جایزه زاون در جشنواره سیوچهارم نیز میگوید: «امسال اتفاق جالبی افتاد و آنهم یکسانبودن رأی داوران کودک و نوجوان و داوران بخش جایزه زاون بود که هردو فیلم بام بالا را بهعنوان اثر منتخب برگزیدند.
این دو انتخاب یکسان نشان میدهد که تشخیص بجا و درستی صورت گرفته است؛ چراکه فیلم بام بالا فیلمی برای کودکان و با مخاطبان کودکان و نوجوانان است و دیدگاه ما از ابتدا در بخش جایزه زاون نیز این بود که فیلمی را انتخاب کنیم که در جهت جذب مخاطبان کودکان و نوجوان تلاش کرده باشد.»
