1. در مورد جایزه دادن محتاطانه عمل کنید
طبق تعریف قدیمی، خلاقیت تولید کردن چیزی است که هم جدید و هم کارا باشد. این امکان وجود دارد که برخی والدین بخواهند به کودکانشان به خاطر خلاق بودن جایزه بدهند. بااینوجود، جوایز و تعریف و تمجیدهای نامناسب میتواند میل درونی کودک شما به خلاق بودن را تضعیف کند چراکه ممکن است او فعالیت انجامشده را با جایزهای که به دست آورده است، معادل بداند و نه لذتی که بهطور طبیعی از انجام دادن آن کار میبرد.
البته، منظور من این نیست که نباید کاردستی کودکتان را روی یخچال بگذارید. میتوانید فرزندتان را تشویق کنید اما از کلیگوییِ بیشازحد اجتناب کنید، مثلاً به او نگویید که «همهجای کارت فوقالعاده است، عاشقش شدم»! علاوه بر این، بیشازاندازه روی خصوصیات فطری و ذاتی آنها نیز متمرکز نشوید، مثلاً نگویید که «تو واقعاً خلاق هستی»! در عوض، ابعادی از اثر هنری کودکتان را مورد ستایش قرار دهید که بهطور خاص از آنها خوشتان آمده است، مثلاً اینکه «چه دم قشنگی برای این سگ درست کردهای، خیلی این کارت را دوست داشتم» یا «اینجا رنگها را خیلی زیبا ترکیب کردهای»!
البته، برخی جوایز میتوانند مفید و کارآمد باشند. بهعنوانمثال، اگر کودکی نقاشی کردن را دوست داشته باشد، اینکه به او وسایلی بدهید که بتواند در کارهای هنریاش از آنها استفاده کند، جایزهای است که به خلاق ماندن آن کودک کمک خواهد کرد.
نکتۀ مهم دیگری که باید مدنظر قرار دهید این است که بسیاری فعالیتها، چه خلاقانه و چه غیرازآن، هستند که ممکن است کودک شما علاقۀ خاصی به انجام دادن آنها نداشته باشد. در چنین مواردی، استفاده کردن از جایزه هیچ مشکلی ایجاد نمیکند و حتی میتواند فواید بالقوۀ زیادی هم داشته باشد. اگر کودک شما باید بهعنوان بخشی از تکلیف مدرسهاش، فعالیت خلاقانهای را انجام دهد که از آن متنفر است، آنوقت شاید اصلاً هیچ اشتیاق ذاتی و نهادینهای در کار نباشد که جایزه دادن بخواهد آن را تضعیف کند.
2. کودکتان را به کنجکاوی و تجربۀ چیزهای جدید تشویق کنید
پژوهشها نشان داده است که افرادی که پذیرای تجارب و ایدههای جدید هستند، در مقایسه با کسانی که بستهتر هستند، خلاقیت بیشتری دارند. بسیاری از والدین فرزندانی دارند که بهطور طبیعی در طلب چیزهای جدید مثل غذاها، فعالیتها، بازیها یا دوستان متفاوت هستند. در چنین مواردی، فقط کافی است به تشویق کردن آنها ادامه دهید و برایشان فرصتهای جدیدی را فراهم کنید.
بااینحال، آن دسته از والدینی که فرزندانشان ممکن است قدری محتاطتر و گوشهگیر باشند هم گزینههایی دارند. اگرچه شخصیت ازلحاظ نظری ثابت است اما ممکن است بتوان آن را از راههای ظریف و هوشمندانهای تغییر داد. بهعنوانمثال، پژوهشی که روی افراد مسنتر انجام شد، نشان داد که حل کردن جدول کلمات یا سودوکو میتواند به آنها کمک کند تا آمادگی بیشتری برای پذیرش تجارب جدید داشته باشند. کودکی و نوجوانی دورانی طبیعی برای رشد این ویژگی در افراد است. تشویق کردن کودکان و نوجوانان به کنجکاو بودن و اشتغال فکری یکی از راههای رسیدن به این مقصود است. یک روش دیگر هم این است که آنها را به ریسکپذیریِ معقول و منطقی ترغیب کنید؛ مثلاً تجربه کردن یک ورزش جدید برای کودکی که تمایل کمتری به فعالیتهای ورزشی دارد یا امتحان کردن آلات موسیقی متفاوت برای کودکی که کمتر به این حوزه گرایش دارد. علاقمند کردن آنها به آشنایی با فرهنگهای دیگر هم میتواند تأثیرات مثبتی داشته باشد. حتی ایجاد کردن تغییرات بسیار ساده در برنامۀ عصرانۀ کودک هم میتواند به عادیسازی خلاقیت و نوآفرینی کمک کند، چه این تغییر امتحان کردن یک کارِ دستی یا بازی تختهای جدید باشد، چه همیاری در پخت شام.
3. به او کمک کنید تا ایدههای خود را ارزیابی و بهترینشان را انتخاب کند
بسیار خب، حال در مواقعی که کودکان واقعاً خلاقانه عمل میکنند، چه باید کرد؟ اغلب افراد با تکنیک طوفان فکری یا روشهای دیگری که به کمک آنها میتوان ایدههای متنوع بسیاری را خلق کرد، آشنایی دارند؛ اما موضوع دیگری که به همین اندازه اهمیت دارد این است که فرد بتواند ایدههای خود را ارزیابی و بهترینشان را انتخاب کند.
ممکن است فرزند شما بتواند برای یک مشکل 30 راهحل ممکن پیدا کند؛ اما اگر درنهایت راهحلی را انتخاب کند که کمترین جذابیت یا کمترین کارایی را دارد، آنوقت خلاقیت او بهدرستی خود را نشان نخواهد داد. اگر تا اینجای کار فکر میکردید که تمجید کردن میتواند دشوار باشد، شاید بازخورد دادن حتی از آن هم سختتر باشد. اگر بیشازحد سختگیر باشید، این خطر وجود دارد که ذوق کودکتان به خلاق بودن را کور کنید؛ اما اگر خیلی ملایم و سهلگیر باشید هم ممکن است کودکتان نتواند خلاقیت خود را تا بالاترین حد ممکن شکوفا کند.
اگر کودکتان نظر شما را میخواهد (که این رفتار خود میتواند در بزرگسالان نشانۀ خوبی از خلاقیت باشد)، مطمئن شوید که فقط وقتی به آنها بازخورد میدهید که طوفان فکریشان به پایان رسیده و خودشان ایدههای ممکن بسیاری را طرح کردهاند. حالت ایدئال این است که مطمئن شوید کودکتان همچنان احساس توانمند بودن میکند و تمرکزتان را بر دادن بازخوردی بگذارید که به تلاشهای قبلی او مرتبط باشد؛ مثلاً بگویید: «از تصویرسازیهایی که در شعرت استفاده کردهای خوشم آمد؛ داری پیشرفت میکنی! فکر میکنی چه استعارههای دیگری را میتوان در این خط آخر استفاده کرد؟»
4. به او بیاموزید که چه مواقعی نباید خلاق باشد
حرف آخر اینکه خلاقیت همیشه بهترین گزینه نیست. بعضی اوقات، راهحلهای ساده و دمدستی بهترین جواب را میدهند. اگر توالتتان گرفته است و در خانه تلمبۀ لولهبازکن دارید، دیگر لازم نیست که خودتان با جارختی و اردک پلاستیکی دوتکهشده یکی دیگر درست کنید.
نکتۀ قابلتوجهتر این است که برخی افراد، ازجمله معلمان، میگویند که از آدمهای خلاق خوششان میآید اما درواقع نسبت به کودکان خلاق دیدی منفی دارند، حتی بدون اینکه خودشان هم متوجه این موضوع باشند.
اگر فرزند شما در کلاسی حضور دارد که خلاقیت او در آن محیط مشکلاتی را ایجاد میکند، مثلاً نظم کلاس را به هم میزند یا باعث میشود او نمرههای پایینتری کسب کند، آنوقت شاید لازم باشد با کودکتان کار کنید تا بتواند بهترین و مناسبترین راهکارها را یاد بگیرد. بهعنوانمثال، اگر کودک شما عادت دارد نظرات خود را بیمحابا مطرح کند، بدون توجه به اینکه این ایدهها به بحث فعلی مرتبط هستند یا خیر، با او حرف بزنید و تأکید کنید که باید فقط نظراتی را در کلاس به اشتراک بگذارد که مستقیماً به موضوع بحث مرتبط هستند.
بااینحال، اگر احساس میکنید که معلم فرزندتان از خلاق بودن او خوشش نمیآید یا قدر آن را نمیداند، شاید بهتر باشد به کودکتان پیشنهاد بدهید که افکار خلاقانۀ خود را در دفترچۀ جداگانهای یادداشت کند تا در زمان مناسب، آنها را با شما یا یک معلم دیگر در میان بگذارد.
خلاقیت فواید تحصیلی، حرفهای و فردی بسیاری دارد. فقط با قدری تلنگر زدنهای ملایم، میتوانید به کودکتان کمک کنید تا آنطور که مطابق میلش است، قوۀ تخیل خود را پرورش دهد و از آن بهره ببرد.
این مطلب ترجمۀ مقالهای است به قلم جیمز کافمن، استاد روانشناسی آموزشی در دانشگاه کنتیکت، که در تاریخ 18 اکتبر 2021 در وبسایت کانورسیشن (theconversation.com) منتشر شده است. این سازمان رسانهای میکوشد نتایج پژوهشها و مقالات منتشرشده توسط محققان، متخصصین و دانشگاهیان در حوزههای مختلف را در دسترس عموم قرار دهد.
