پیشرفت علم و دانش در همه زمینهها سبب ایجاد تغییرات شگرفی در ابعاد مختلف زندگی بشر شده است. غذا نیز از این اصل مستثنا نیست؛ چراکه از نیازهای اصلی بشر است و با بهبود وضعیت بهداشت و درمان، میزان رشد جمعیت افزایش پیداکرده و کشاورزی سنتی و محصولات طبیعی در برخی موارد پاسخگوی نیاز بشر نبوده است.علاوه بر آن، تغییرات آبوهوایی و پدیده گرمشدن هوا سبب ایجاد شرایط نامناسب برای رشد برخی از محصولات گیاهی شده است؛ همچنین کمبود زمین مناسب برای تولید مقادیر زیاد محصولات غذایی ازجمله موانع تولید محصولات کشاورزی است. این دلایل، کشاورزی و صنایع غذایی را به سمتی سوق داده است تا بر تولید محصولات جدید با ویژگیهای مشخص که بتواند بر موانع فعلی برای تولید انبوه و باکیفیت مواد غذایی غلبه کند، تمرکز کند.ازجمله آنها، محصولات تراریخته را میتوان نام برد. در حال حاضر، محصولات غذایی با عنوان تراریخته در سبد غذایی بسیاری از افراد جای گرفته است.
تراریخته با دستکاری ژنتیکی
اما محصولات تراریخته چیست؟ بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، اصطلاح «تراریخته» به تمام ارگانیزمها (شامل گیاهان، جانوران و موجودات میکروسکوپی) اطلاق میشود که ترکیب ژنتیکی (DNA) آنها تغییر پیدا کرده است.این محصولات تغییریافته در طبیعت وجود ندارند و از طریق دستکاری ژنتیکی تولید میشوند. درواقع ساختار ژنتیک گیاه یا جانور طوری تغییر مییابد که یک خصوصیت ویژه یا در محصول ایجاد یا حذف میشود و این تغییر ایجادشده در ژنتیک محصولات بههیچوجه در طبیعت رخ نمیدهد. در کل، محصولات غذایی تراریخته به تمام مواد غذایی اطلاق میشود که بر اثر تغییرات ژنتیکی گیاه یا حیوان تولید میشود. به این محصولات اصطلاح GMO (Genetically-Modified Organisms) نیز اطلاق میشود.
فواید یا عوارض؟
تولید مواد غذایی تراریخته معمولا دارای فواید زیادی در صنعت کشاورزی مدرن است. ازجمله مزایای تولید محصولات تراریخته؛ افزایش مقاومت محصول تراریخته (گیاه) به برخی آفتها یا بیماریها، افزایش تحمل کمآبی، شوری و آبوهوای نامناسب برای کشت آن گیاه، بهبود کیفیت، افزایش تولید و بهرهوری در کشاورزی و افزایش سطح سلامت جامعه از طریق کاهش مصرف انواع کودها و سموم کشاورزی است.در حال حاضر محصولاتی نظیر سویا، ذرت، پنبهدانه و کلزا که برای افزایش مقاومت در برابر آفتکشها، حشرات و دیگر آفات محصولات کشاورزی اصلاح شدهاند، ازجمله مواد غذایی تراریخته هستند.بهرغم مزایای ذکرشده برای محصولات تراریخته، نگرانیها و تردیدهایی درباره اثرات زیانبار این محصولات بر سلامت انسان و محیطزیست وجود دارد. سه خطر احتمالی مرتبط با سلامت انسان شامل سمیت، آلرژن بودن و قابلیت انتقال ژنهای تراریخته به ژنهای فرد مصرفکننده است. خطرهای احتمالی این محصولات برای محیطزیست میتواند شامل تغییر شبکه غذایی باشد؛ بهطورمثال، تولید گونههای مقاوم به آفتها میتواند سبب ازبین رفتن حشرات و آفتهای خاص بر اثر کمبود غذا و رشد برخی از حشرات و آفتهای دیگر شود که این تغییر میتواند بر شبکه غذایی در جهان اثرگذار باشد. علاوه بر آن، احتمال ترکیب و تکثیر گونههای تراریخته با گونههای طبیعی وجود دارد. در حال حاضر، بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، بیشتر غذاهای تراریخته موجود در بازارهای جهان، ارزیابیهای ایمنی را گذراندهاند و تأثیر منفی بر سلامتی درنتیجه مصرف غذاهای تراریخته وجود ندارد؛ اما با توجه به اینکه تغییرات ژنتیکی میتواند باعث تغییرات نامحسوس شود تا در طولانیمدت بسیار محسوس شود، بررسی این تغییرات ازلحاظ علمی و در کوتاهمدت تقریبا ناممکن است. پس نتایج فعلی گزارشها هنوز کافی نیست و مطالعات پژوهشی بلندمدت برای بررسی اثرات این محصولات لازم است.
راهکار تشخیص تراریختهاز غیرتراریخته
در حال حاضر، برای تشخیص اینکه ماده غذایی موردنظر یک محصول تراریخته است یا خیر، باید ترکیبهای درجشده روی بستهبندی محصول بررسی شود. علاوه بر آن، چاپ لگوی تراریخته(دایره سفیدرنگ) که کلمه تراریخته در آن قید شده، روی بستهبندی کلیه مواد غذایی تراریخته از سوی سازمان غذا و دارو الزامی شده است.
پاسخ کلی به ابهامها
در پایان، پاسخ این پرسش که آیا میتوان مواد غذایی را که ازنظر ژنتیکی دستکاری شده است، مصرف کرد یا خیر؟ هنوز مشخص نیست. ازیکطرف رضایت از مزایای کنونی این محصولات و از طرف دیگر بیم عوارض ناشناخته و ناخواسته آینده در دو سوی پاسخ این پرسش وجود دارد.
