جاودانه‌های خط و حجاری بر مزار مادرشاهزاده

در گذشته، صنایع نزد اهل صنعت و هنر صرفا به شغل و پیشه‌ای اطلاق نمی‌شد که هنرمند بدان اشتغال ورزیده و معاش روزانه خود را از آن کسب کند؛ بلکه علاوه بر آن، راهی به سلوک معنوی محسوب می‌شد که هنرمند با آن یاد خداوند را برای خود متجلی می‌ساخت. بدین دلیل، هنرمندان طبقه واحد خاصی جدا از دیگر مردم محسوب نمی‌شدند؛ طبقه‌ای خاص و ممتاز از دیگران که امروزه مرسوم است. 

تاریخ انتشار: 10:13 - یکشنبه 22 آبان 1401
مدت زمان مطالعه: 2 دقیقه
در واقع، پیشه این صنعتگران بیش از آنکه جنبه اقتصادی داشته باشد، جنبه معنوی داشته و هنرمند با پیشه خود سلوک معنوی می‌کرده است. آن‌ها وقتی می‌خواستند صنعتی را بیاموزند، ابتدا آداب تزکیه نفس و مراقبه را از استاد خویش فرامی‌گرفتند؛ ازاین‌رو، هنرشان به هیچ وجه جنبه نمایشی نداشت و کمتر اتفاق می‌افتاد که نام خویش را بر اثر خویش حک کنند.تخت‌فولاد موزه‌ای دائمی از خطوط مختلف اسلامی است. روی سطوح سنگ قبرهای این آرامستان، خطوط خطاطان نامی و زبردست در دوره‌های گوناگون از قبیل آل‌بویه، ایلخانی، صفوی، قاجار و دیگر دوره‌ها مشاهده می‌شود که با ظرافت و دقت حجاری شده است. آثار و خاطره بزرگان خوش‌نویسی و قبور برخی از اساتید بزرگ خوش‌نویسی در این دیار، شکوه خاصی از حیث تاریخ خوش‌نویسی به این آرامستان داده است؛ آثار خوش‌نویسانی چون بدیع‌الزمان عباسی، میرعماد قزوینی، عبدالمجید طالقانی، واله اصفهانی، میرزا احمد نیریزی، محمدباقر سمسوری و زین‌العابدین اشرف‌الکتاب که همگی بر عظمت هنری این آرامستان می‌افزاید.از نمونه‌های بی‌نظیر این خوش‌نویسی می‌توان به قلم محمدباقر خوراسگانی به خط نستعلیق روی سنگ مزار مادرشاهزاده از دوره قاجار اشاره کرد. محمدحسین حجار، هنرمند اصفهانی، حجاری سنگ را در سال 1262 قمری انجام داده است. این سنگ قبر که از جنس مرمر است، جزء نفیس‌ترین سنگ قبور در این مجموعه است. گزافه نیست اگر بگوییم برخی از بهترین حجاری‌ها و خوش‌نویسی‌ها، آثار نستعلیق متعلق به دوره قاجار است که در راس همه این‌ها سنگ مزار مادر شاهزاده قرار گرفته است. این اثر اوج هماهنگی و همکاری خوش‌نویس و حجار است؛ گویی هنرمند خطاط و حجار یکی هستند. همچنین با درنظرگرفتن پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های جادویی خط نستعلیق، وفاداری حجار به اصول خوش‌نویسی شایسته تحسین است. ترکیب‌بندی و تناسب در خط محمدباقر سمسوری در اوج توانایی است و از این لحاظ، این اثر از جاودانه‌های خط و حجاری تاریخ خوش‌نویسی به حساب می‌آید. سنگ‌نوشته نوزده سطر دارد که مشتمل بر اشعار محمدحسین ضیاء اصفهانی است. هر مصرع داخل یک ترنج حک شده و بین ترنج‌ها و حواشی آن با طرح‌های اسلیمی تزیین شده است. در سطر اول و دوم سنگ‌نوشته آیه 43 سوره آل‌عمران «یا مریم ان اصطفیک و طهرک و اصطفیک علی نساء العالمین» با سلیقه انتخاب شده است. سنگ‌نوشته از لحاظ خط و هنر حجاری از نفایس این تکیه است؛ چنان‌که گفته شده: «در گذشته، خطاطان دور و نزدیک با وسایل کامل به تخت‌فولاد می‌رفتند و چند روزی در تخت‌فولاد معتکف می‌شدند و از دو شاهکار موجود در آن، یکی خط میرعماد الحسنی در تکیه میرفندرسکی و دیگری خط سمسوری در تکیه مادر شاهزاده است، تعلیم نظری می‌گرفتند.»سنگ قبر نام‌برده متعلق به مریم‌بیگم، معروف به مادرشاهزاده، از زنان نیکوکار و دایه سیف‌الدوله محمدمیرزا، فرزند فتحعلی‌شاه قاجار است.