به گزارش اصفهان زیبا؛ جنگ رمضان با تحمیل چهل روز تعطیلی اجباری به مراکز آموزشی استان اصفهان، شکاف عمیقی در فرایند یادگیری دانشآموزان ایجاد کرد.
نگرانی از افت تحصیلی گسترده، بسیاری از مسئولان آموزشی را بر آن داشت تا چارهای بیندیشند. در همین زمان، دبیرستان دوره اول فرزانگان امین (ناحیه دو اصفهان) با ابتکاری تحسینبرانگیز، تهدید ناشی از این بحران را به فرصتی برای تحقق عملی عدالت آموزشی تبدیل کرد. طرح «همیار سمپاد» که باهدف جبران عقبماندگی درسی دانشآموزان کمبرخوردار طراحی شد، نمونهای ارزشمند از مشارکت فعال دانشآموزان مستعد در کنار دبیران داوطلب برای برگزاری کلاسهای رایگان رفع اشکال و تدریس دروس پایه (ریاضی، علوم، ادبیات، عربی و زبان انگلیسی) است. این کلاسها روزانه از ساعت ۱۵ تا ۲۰ در بستر اسکایروم و هر جلسه به مدت ۶۰ دقیقه برگزار میشد. مسئولیت اجرای این طرح برعهده زهرا آرامی (مسئول اجرا و مدیر مدرسه)، منیره مسیبی (مدیر اجرایی و معاون آموزشی مدرسه)، نظیره حیدرزاده (فناوری) و مریم شاهمحمدی (روابطعمومی) بود و جمعی از دبیران داوطلب همچون شهناز ظفرقندی، مهناز خویی، مرضیه امینی، الهام عموهادی و شهناز فرازمند، به همراه گروهی از دانشآموزان پرتلاش مدرسه، در برگزاری این کلاسها همکاری داشتند. آنچه در ادامه میآید، روایت دقیق چگونگی شکلگیری، فرایند اجرا، چالشها و دستاوردهای این طرح از زبان مدیر و معاون آموزشی مدرسه است.
زمینهها و چگونگی پیدایش ایده «همیار سمپاد» پس از تعطیلات جنگ رمضان
مدیر دبیرستان فرزانگان امین در تبیین ریشههای این طرح اظهار کرد: ایده «همیار سمپاد» برای نخستینبار در دوران همهگیری کرونا بهصورت تجربهای موفق اجرا شد؛ بهاینترتیب که دانشآموزان سمپادی بهصورت تلفنی با همسالان خود در روستاها ارتباط برقرار میکردند و به رفع اشکال درسی آنها میپرداختند. این رویکرد برای مدتی طولانی تداوم یافت؛ امسال نیز از سوی اداره استعدادهای درخشان، ابلاغیه اجرای مجدد این طرح به مدارس ابلاغ شد.
او خاطرنشان کرد: ما در دوران آموزش حضوری، الگوی همیاری را در سطح مدرسه تجربه کرده بودیم (همیاری دانشآموزان پایه نهم برای پایههای هفتم و هشتم)؛ اما در شرایط مجازی و پس از تعطیلات چهلروزه جنگ رمضان، با مشاهده افت تحصیلی چشمگیر در میان دانشآموزان مدارس کمبرخوردار، تصمیم گرفتیم این طرح را با جدیت بیشتری دنبال کنیم. دو مدرسه محروم که دانشآموزانشان از نظر درسی ضعیف بودند و به امتحانات پایان ترم نزدیک میشدند، شناسایی شدند. فراخوانی داوطلبانه منتشر کردیم و همکاران و دانشآموزان با استقبال پرشور ثبتنام کردند. برنامه کلاسی منظمی تدوین شد: از ساعت سه تا چهار بعدازظهر زبان انگلیسی، چهارتا پنج مطالعات اجتماعی، پنج تا شش ادبیات و… کلاسها هر روز از ۱۵ تا ۲۰ برگزار میشد و بانظم و انضباط قابل تحسینی پیش رفت.
معیارهای گزینش همیاران
و آموزشهای پیشنیاز برای نقش «معلمی»
آرامی در تشریح فرایند انتخاب دانشآموزان مدرس و دورههای آمادهسازی آنان گفت: ما بر دو اصل اساسی تأکید کردیم: نخست، داوطلبانهبودن مشارکت؛ دوم، نظارت هدفمند. پس از انتشار فراخوان، تمامی متقاضیان به کمک دبیران مربوط و کادر آموزشی موردارزیابی قرارگرفتند. معیارهای ما صرفا به نمرههای تحصیلی خلاصه نمیشد؛ بلکه توانایی برقراری ارتباط مؤثر، مسئولیتپذیری، اعتمادبهنفس کافی و انگیزه نوعدوستی نیز از شاخصهای اصلی بودند. خوشبختانه تمامی دانشآموزانی که ثبتنام کردند، از نظر علمی قوی و از نظر روانشناختی آماده بودند؛ بهعنواننمونه، یکی از مادران تعریف میکرد که دخترش سه روز پیاپی در اتاقش تمرین میکرد و طرح درس مینوشت؛ بااینحال، برای ارتقای کیفیت تدریس، دورههای توانمندسازی کوتاهمدتی برای همیاران برگزار کردیم. این دورهها شامل آشنایی با روشهای پایه تدریس، نحوه تعامل با دانشآموزان دارای افت تحصیلی و مهارتهای فنی کار با بستر اسکایروم بود. هرچند این دانشآموزان تجربه پیشینی در معلمی نداشتند، شورواشتیاق آنان جای هر گونه کمبود تجربه را پر میکرد.
ارزیابی میزان تأثیر طرح
بر عملکرد تحصیلی و شاخصهای رصدشده
او در پاسخ به پرسشی درباره اثربخشی این طرح بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان هدف، توضیح داد: در طول اجرای طرح، نظرسنجیهای مستمری از دانشآموزان، اولیا و مدیران مدارس هدف انجام دادیم. از نظر کیفی، بازخوردها بسیار مثبت بود. مدیران مدارس «موحددوست» و «شهید فضلاللهی» بارها از تأثیر چشمگیر این کلاسها بر روحیه و آمادگی درسی دانشآموزان خود سخن گفتند؛ اولیا نیز از افزایش انگیزه و کاهش اضطراب امتحان در فرزندانشان ابراز رضایت کردند. از نظر شاخصهای کمی، ما در انتظار نتایج امتحانات پایان سال هستیم تا بتوانیم تغییرات نمرههای دانشآموزان شرکتکننده را نسبت به نیمسال اول بهدقت بسنجیم؛ اما تاکنون نشانههای اولیه حاکی از پیشرفت روزافزون در دروسی مانند ریاضی و علوم است؛ همچنین میزان حضور و مشارکت فعال دانشآموزان در کلاسها (بیش از ۹۰درصد) خود گواهی بر موفقیت طرح است.
توصیهها و هشدارهای اجرایی
برای تکرار طرح در سایر مدارس
مدیر دبیرستان فرزانگان امین با نگاهی به آینده، توصیههایی برای همکاران خود در دیگر مراکز آموزشی ارائه کرد: توصیه اول من این است که حتما پیش از اجرا، زیرساخت فنی و پشتیبانی لازم را فراهم کنید. چالشهایی مانند ناآشنایی دانشآموزان مدارس هدف با پلتفرم مجازی میتواند در ابتدا اختلال ایجاد کند؛ دوم، بر داوطلبانهبودن مشارکت تأکید کنید. اجبار نتیجه معکوس دارد؛ سوم، از ظرفیت تشویقهای کلامی و حضور مدیران در کلاسها غافل نشوید؛ این کار تأثیر شگرفی بر انگیزه همیاران دارد. هشدار من نیز این است که ساعتهای طولانی تدریس (۱۵ تا ۲۰) میتواند برای دانشآموزان مدرس خستهکننده باشد؛ بنابراین توصیه میکنم برنامه را با استراحتهای کوتاه و تنوع در روشهای تدریس همراه کنید؛ بااینحال، تجربه ما نشان داد که وقتی هدفی والا باشد، خستگی معنا ندارد. این طرح قابلیت تکرار در همه مدارس ( حتی مدارس عادی ) را دارد؛ چراکه دانشآموزان مفاهیم را از همسالان خود بهتر درک میکنند.
مهمترین ارزش و باور پشت موفقیت طرح
آرامی در پایان و در پاسخ به این پرسش که چه اعتقادی رمز موفقیت «همیار سمپاد» بود، با لحنی صمیمی گفت: به باور من، کلید موفقیت در دو چیز خلاصه میشود: نخست، اعتماد من به استعداد و توانایی دانشآموزان خودم. من یقین داشتم که آنها از پس این کار برمیآیند؛ دوم، باوری که خود دانشآموزان به خویشتن داشتند. در عمل دیدیم که گاهی حتی بهتر از معلمان تدریس میکردند؛ با اینکه هیچ آموزش روشتدریسی ندیده بودند و تجربه چندانی نداشتند. آنها با جانودل وارد میدان شدند و بینالملل عمل کردند. من معتقدم اگر یک مدیر شخصا باور نداشته باشد و به شاگردانش اطمینان نکند، چنین رویداد زیبایی هرگز رقم نمیخورد. این طرح به همه ما آموخت که سرمایههای ارزشمندی درون نوجوانان نهفته است که با اعتمادکردن شکوفا میشود و میتواند انقلابی در عدالت آموزشی ایجاد کند.
عدالت آموزشی در عمل: همکاری با مدارس کمبرخوردار
و گستره پوشش
در ادامه، معاون آموزشی مدرسه، در پاسخ به پرسشی درباره تحقق عدالت آموزشی و چگونگی همکاری با مدارس هدف، تشریح کرد: مدارسی که تحت پوشش این طرح قرار گرفتند، دو دبیرستان در مناطق کمبرخوردار ناحیه۲ بودند: مدرسه «موحددوست» و مدرسه «شهید فضلاللهی». فرایند همکاری با این مدارس از طریق اداره آموزشوپرورش و با برگزاری جلسههای توجیهی برای مدیران آنها صورت پذیرفت. ما جزئیات طرح را بهطور کامل برای آنان تشریح کردیم و هماهنگیهای لازم از طریق تماسهای تلفنی، جلسههای حضوری و پیامرسانهای مجازی دنبال شد. مدیران این مدارس در طول برگزاری کلاسها، همکاری و همراهی بسیار خوبی با ما داشتند؛ از جمله حضور در گروههای مجازی و تشویق دانشآموزان خود به شرکت منظم در جلسهها. نتیجه آنکه فاصله میان مدارس سمپاد و دانشآموزان محروم به شکلی عملی برداشته شد. از نظر روانشناختی، این تجربه برای هر دو گروه بسیار ارزشمند بود. دانشآموزان مدارس هدف احساس کردند موردتوجه و حمایت قرار گرفتهاند و این امر بر انگیزه و اعتمادبهنفس آنها تأثیر مستقیم گذاشت. من فکر میکنم این طرح نشان داد که عدالت آموزشی تنها یک شعار نیست؛ بلکه باهمت جمعی و مشارکت خود دانشآموزان قابلتحقق است.
چالشهای زیرساخت فناوری و مدیریت انگیزه
در ساعات طولانی آموزش
مسیبی به دشواریهای عملی طرح اشاره کرد و گفت: ساعتهای کلاس از ۱۵ تا ۲۰ بود و این مدتزمان طولانی میتوانست چالشهایی ایجاد کند: از یک سو، دانشآموزان مدرس ما از صبح تا ساعت یک در کلاسهای حضوری خودشان بودند و پس از استراحتی کوتاه، باید از سه تا هشت شب به تدریس میپرداختند. این فشار کاری فراوان بود؛ ازسویدیگر، برخی از دانشآموزان مدارس هدف با بستر اسکایروم آشنایی نداشتند و در روزهای اول نمیدانستند چگونه وارد کلاس شوند؛ همچنین مشکلات اینترنتی و قطعیهای مقطعی نیز وجود داشت. برای رفع این چالشها، اقدامهای زیر را انجام دادیم: نخست، با پشتیبان فنی هماهنگ کردیم تا در تمام ساعات کلاس در دسترس باشد؛ دوم، جلسههای توجیهی کوتاهی برای دانشآموزان مدارس هدف برگزار کردیم تا با محیط اسکایروم آشنا شوند؛ سوم، برای حفظ انگیزه همیاران، من و مدیر مدرسه بهطور مرتب در کلاسها حاضر میشدیم و تشویقهای کلامی
انجام میدادیم؛همچنین حضور مدیر و معاون مدرسه موحددوست در گروههای مجازی، تأثیر فوقالعادهای بر روحیه دانشآموزان داشت. خوشبختانه پس از دو روز، تمام مشکلات فنی برطرف شد و روزهای پایانی طرح، کلاسها با روانی کامل برگزار میشد. نکته جالب این بود که باوجود خستگی، دانشآموزان ما با اشتیاق وصفناپذیری به تدریس ادامه میدادند و این شوروشوق، خستگی را از یاد میبرد.
بازخورد دانشآموزان همیار و تأثیر طرح بر مهارتهای فردی و اجتماعی آنها
او در پایان به نتایج این طرح بر خود دانشآموزان مدرس پرداخت و اظهار کرد: بازخوردهایی که از دانشآموزان همیار دریافت کردیم، واقعا دلگرمکننده بود. آنها با افزایش تعداد جلسهها، پیشرفت بسیار مشهودی در مهارتهای فردی و اجتماعی خود نشان دادند؛ مثلا توانایی سخنرانی در جمع، مدیریت زمان، صبوری در پاسخ به پرسشهای تکراری و خلاقیت در انتقال مفاهیم. همه اینها به طرز چشمگیری بهبود یافت. یکی از دانشآموزان به من گفت: «من تا قبل از این طرح هیچوقت تصور نمیکردم که بتوانم پای تختهسیاه بایستم و درس بدهم. حالا حس میکنم یک معلم واقعی شدهام.»
همچنین بسیاری از والدین تماس گرفتند و از افزایش اعتمادبهنفس و مسئولیتپذیری فرزندانشان ابراز خوشحالی کردند. خود دانشآموزان چنان به این فعالیت علاقهمند شدند که خواهان تداوم طرح در ایام تابستان شدند و اعلام کردند در هر زمان دیگری که مدرسه صلاح بداند، آماده همکاری هستند. این تجربه نشان داد که حس نوعدوستی و احساس مسئولیتپذیری، کلیدیترین عاملی است که میتواند چنین طرحی را به ثمر بنشاند. به نظر من، ارزش اصلی این طرح، فراتر از جبران افت تحصیلی، ساختن شهروندانی مسئول و نوعدوست است.
