سازمان غذا و داروی ایران زمانی میتواند دارو و واکسنی را تأیید کند که پیش از آن دارو یا واکسن مورد تأیید سازمان بهداشت جهانی قرار گرفته باشد. وقتی دارو یا واکسنی هنوز موردتأیید هیچ منبعی نیست، سازمان غذا و داروی داخلی نمیتواند آن را تأیید و توزیع کند. وقتی هنوز هیچ اطلاعاتی از واکسن درز نشده، بر حسب چه فرایندی آن را تأیید میکنند؟» محرز، اما تنها به گفتن این چند جمله بسنده نکرد و خرید واکسن روسی برای ایرانیان را از بدشانسی آنها دانست و گفت: «در حال حاضر به هیچعنوان از این انتخاب راضی نیستم. من بهعنوان یکی از اعضای کادر درمان، این واکسن را تزریق نمیکنم.» درحالی محرز از بیاعتمادی به واکسن روسی سخن به میان میآورد که هفته پیش، کیانوش جهانپور، سخنگوی سازمان غذا و دارو، از صدور مجوز مصرف اضطراری واکسن «اسپوتنیکوی»، ساخت روسیه، در کشور و عزم جدی وزارت بهداشت به منظور خرید این واکسن برای ایرانیان خبر داده و گفته بود مجوز این واکسن در بیستوچهارمین جلسه کمیسیون قانونی تشخیص (صلاحیت ساخت و ورود دارو و مواد بیولوژیک) سازمان غذا و دارو صادر شده است. اظهارات صریح «مینو محرز» در رابطه با ناامنی واکسن روسی، یکبار دیگر باعث شد تا کاربران فضای مجازی به راهاندازی هشتگ درباره واکسن بپردازند و این بار #واکسن_روسی_نمیزنیم را ترند کنند. یکی از کاربران توییتر در این رابطه نوشت: «سر واکسن روسی در وزارت بهداشت افتادهاند به جان همدیگر و هر کسی، دیگری را محکوم میکند. چیزی که برایشان اهمیت ندارد و مهم نیست، جان مردمی است که هر روز به خاطر لجبازی از دست میرود. آقای جهانپور و خانم محرز همه مقصرید و دیگر اعتباری بین مردم ندارید.» کاربر دیگری هم نوشت: «طوری شده، وقتی مطالبهای داریم باید خیلی دقیقی بگوییم منظورمان چیست؛ یعنی اگر می گوییم #واکسن _بخرید باید تأیید کنیم هر واکسنی نخرید بلکه واکسن تأییدشده یا فایزر بخرید. الان رفتهاند چند میلیون دوز واکسن روسی تأییدنشده خریدهاند، پس فردا هم میگویند خودتان گفتید واکسن خارجی بخرید، ما هم خریدیم.»
اظهارنظر سلیقهای وجهه علمی و فنی نخواهد داشت
مطالبهها و انتقادها به خرید واکسن روسی بالا گرفت و همین موضوع هم باعث شد تا کیانوش جهانپور، سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز در اینخصوص ساکت ننشیند و به دفاع از تصمیم خرید واکسن روسی بپردازد. او محرز را فاقدشأن برای ارزیابی واکسنهای دیگر دانست و گفت: «مرجع تأیید واکسن از جمله واکسن داخلی که ایشان مسئول کارآزمایی بالینی آن هستند، سازمان غذا و دارو است. خانم مینو محرز نیز اگر مطالعهای در این زمینه دارند مثل کارآزمایی بالینی واکسن ایرانی که انجام میدهند، میتوانند به سازمان غذا و دارو جهت بررسی ارائه دهند. در غیر این صورت، اظهارنظر سلیقهای، وجهه علمی و فنی نخواهد داشت.» در این میان، اما محمدرضا هاشمیان، فوقتخصص بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان مسیح دانشوری، نیز درباره تهیه واکسن روسی به «جهانصنعت» گفته است: «شش ماه پیش دقیقا زمانی که واکسن روسی ساخته و به مردم روسیه تزریق شد، من اولین پزشکی در ایران بودم که طی نامه مکتوبی به وزارت بهداشت از آنها خواهش کردم حداقل تعدادی واکسن روسی برای کادر درمان به کشور وارد کنند. این نامه به دفتر دکتر شانهساز جهت تأمین واکسن روسی ارسال شد؛ ولی کسی پاسخ مثبتی به این واکسن نداد. آن زمان هنوز واکسنهای معتبر دیگری معرفی نشده بود. شش ماه پیش وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو با درخواست ما مخالفت کردند. به همین خاطر از تأیید واکسن روسی توسط سازمان غذا و دارو تعجب کردم. اگر قرار بود واکسن روسی وارد کنند، چرا از همان شش ماه پیش اقدامی نکردند؟ بنابراین نوعی تناقض زمانی و رفتاری در مسئولان قابل مشاهده است؛ چرا که از همان ابتدا وزارت بهداشت شدیدا مخالف واکسن کرونای روسی بود و اجازه ورود واکسن روسی به وزارت بهداشت را نداد. در حال حاضر هم وزارت امور خارجه این اقدام را انجام داده است. سؤال من این است که چرا وقتی شش ماه پیش ما بهعنوان کادر درمان از وزارت بهداشت بارها درخواست کردیم این واکسن روسی را داشته باشیم، هیچ مسئولی اقدامی نکرد، در صورتی که آن زمان با تهیه واکسن میتوانستند جان هزاران نفر را نجات دهند. تعلل شش ماهه در تهیه واکسن، ضررهای جبرانناپذیری را به مردم وارد کرده است. اگر قرار بود واکسن روسی وارد کنند، چرا از همان شش ماه پیش اقدامی انجام ندادند؟ چرا دست روی دست گذاشتند تا هزاران نفر فوت کنند؟! وزارت بهداشت و متولیان امر باید در این خصوص پاسخگو باشند. اشتباه پشت اشتباه. مدام که نباید تاوان اشتباه مسئولان را با جانمان پرداخت کنیم. با وجود اینکه هنوز هیچ اطلاعاتی از واکسن کرونای روسی منتشر نشده؛ اما ما برای اینکه در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان مسیح دانشوری هستیم، حاضر بودیم این واکسن را تزریق کنیم؛ چرا که از مرگ بر اثر کرونا بهتر است. البته واکسنهای بهتری هم ساخته شده که تأییدیه سازمان بهداشت جهانی را دارند و مسئولان میتوانند آن را تهیه کنند. اگرچه من به عنوان فوقتخصص بخش مراقبتهای ویژه در خصوص واکسنها نمیتوانم اظهارنظر کنم، به همین خاطر گفتههای دکتر محرز برای همه سندیت دارد.»
عزمی که جدی است
با اینحال و بهرغم اظهارنظرهای ضدونقیض در رابطه با واکسن روسی، خبرها نشان میدهد که اولین محموله از این واکسن به زودی به ایران خواهد رسید. به گفته کاظم جلالی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه، قرارداد خرید و همچنین تولید مشترک واکسن روسی «اسپوتنیک وی» بین تهران و مسکو امضا شده است و اولین محموله این واکسن تا ۱۶ بهمن به ایران ارسال خواهد شد. محموله دوم تا آخر بهمن و محموله سوم هم تا دهم اسفند ارسال میشود و همین روال هر دو هفته و یک ماه بین ما و روسیه برای ارسال محمولههای واکسن به داخل ایران ادامه خواهد یافت. با توجه به اینکه ظرفیت واکسنسازی ایران هم بالاست، طرف روس و ما توافق کردیم که این واکسن در داخل ایران نیز به شکل مشترک تولید شود.» او همچنین به مردم اطمینان داد که «واکسیناسیون گسترده در روسیه با “اسپوتنیک وی” چند ماه است که در حال انجام است و برخی مقامات روسیه نظیر وزیردفاع، همچنین نظامیان، کادر درمانی، معلمان و اساتید در این کشور پیشقراولان واکسیناسیون شدهاند؛ بنابر این دانشمندان و مقامات روس در ایمنی آن مطمئن هستند. از طرفی تاکنون حدود سه میلیون نفر این واکسن را در داخل روسیه تزریق کردهاند و تا الان هم هیچ گزارشی از عوارض در میان آنان اعلام نشده است. نکته مهمتر در ایمنی و کارایی این واکسن اینکه بسیاری از کشورها نه تنها برای واکسیناسیون شهروندان خود با این واکسن به روسیه درخواست دادهاند، بلکه اقدام به تولید مشترک “اسپوتنیک وی” در داخل کشورهای خود کردهاند.» وی برای مثال از کشورهای ترکیه، امارات، هند، مجارستان، امارات و کرهجنوبی نام برد که برای واکسیناسیون شهروندان خود با این واکسن و همچنین تولید مشترک آن با روسیه قرارداد همکاری امضا کردهاند.
سازوکار واکسن روسی چیست؟
اما اسپوتنیک چیست و چگونه قرار است به جنگ با کرونا بپردازد؟ اینگونه که رسانهها در این باره گزارش دادهاند: «آذر امسال فاز سوم آزمایشهای بالینی واکسن روسی اسپوتنیکوی در ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی، روی ۵۰۰ داوطلب اهل این کشور و با موافقت دولت امارات اجرا شد. آنطورکه بلومبرگ دراینباره نوشته بود: به گفته توسعهدهندگان، در فازهای قبلی آزمایشهای بالینی، کارایی این واکسن روسی در جلوگیری از عفونت ویروسی ۹۱,۴ درصد بوده است. باوجوداین، هنوز نتایج نهایی این تحقیقات منتشر نشده است. صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه اعلام کرد، قرار است این واکسن با قیمت ۲۰دلار به بازار عرضه شود و مقدار آن برای دو بار تزریق کافی است. بهاینترتیب درمقایسهبا واکسنهای فایزر و مدرنا قیمت کمتری خواهد داشت. واکسن «اسپوتنیکوی» روسیه که تولید مشترک مرکز پژوهشی «گامالیا» و صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه (آردیآیاف) است، بهایندلیل که پیش از تکمیل آزمایش گسترده انسانی به ثبت رسید، هدف انتقادهای گسترده داخلی و خارجی بوده است. تولیدکنندگان این واکسن اثربخشی آن را بیش از ۹۰درصد اعلام کردهاند. آنچه درباره این واکسن میدانیم، به این صورت است که واکسن کرونای اسپوتنیکوی ساخت روسیه براساس یک ناقل ویروسی از نوع ویروس سرماخوردگی طراحی شده است. در این واکسن از دو نوع آدنوویروس عامل سرماخوردگی انسان استفاده شده است که ژنهای ویروس کرونا را که یک پروتئین سطحی گلمیخی در آن را میسازند، به درون بدن منتقل میکند. این پروتئین گلمیخمانند سطحی با اتصال به گیرندههای سلولهای انسانی امکان ورود ویروس به سلول و تکثیر آن را فراهم میکند. پروتئینهای گلمیخمانند سطح ویروس با اتصال به گیرندههای سطح سلول امکان ورود ویروس به درون سلول را فراهم میکنند. این واکسن ساختهشده بهوسیله انستیتوی پژوهشی همهگیرشناسی و میکربشناسی گامالیای مسکو است که در ۱۱ آگوست (۲۱ مرداد) ۲۰۲۰ ازسوی وزارت بهداشت روسیه ثبت شده است. در اغلب کشورها براساس راهنمای سازمان جهانی بهداشت هنگامی واکسنهای نامزدشده برای پیشگیری از کرونا برای مصرف عمومی تأیید میشوند که دادههای مربوط به ایمنی و اثربخشی کارآزماییهای بالینی مرحله سوم یا نهایی آنها بهوسیله سازمانهای ناظر بینالمللی ارزیابی و تأیید شده باشند. تأیید سریع این واکسن پیش از انتشار دادههای کارآزمایی بالینی مرحله سوم باعث بروز انتقادهایی در رسانههای گروهی شد و بحثهایی را در جوامع علمی برانگیخت.
وزارت بهداشت تصمیمگیرنده است
محسن مصلحی، دبیر شورای عالی نظام پزشکی، در همین رابطه به «اصفهانزیبا» میگوید: «فرایند تولید واکسن، بسیار طولانی و زمانبر است؛ اما به دلیل اینکه تولید واکسن کرونا در شرایط کنونی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، برخی از مجوزهای تولید بهطور اضطراری صادر شده؛ همانطور که واکسنهایی مثل فایزر نیز مجوزهای اورژانسی دریافت کـردهاند؛ اما تاکنون هیچکدام مورد تأیید نهایی سازمان جـهـانـی بهداشت قرار نگرفتهاند؛ چون این تأیید به گذشت زمان نیاز دارد.» او وزارت بـهـداشـت را متولی سلامت مردم میداند و به همین دلیل معتقد است به غیر از آن، هیچ فردی در هیچ جایگاهی صلاحیت اظهارنظر درباره امن یا ناامن بود واکسن کرونا را ندارد: «زیرا این مسئله باعث افزایش نگرانی در میان مردم میشود. وقتی وزارت بهداشت واکسن روسی را تأیید میکند، یعنی خود این وزارتخانه مسئول عواقب و نتایج آن است.»
