ســـادهتـــریـــن مـــسمومیتهـــا فـــساد و تخامهشدن غذا و مکث بیشازحد آن در دستگاه گوارش است. در کودکان خوردن غذا روی غذا یکی از علل ابتلا به این نوع مسمومیتهاست. کودکان قبل از آنکه غذا در معدهشان هضم شود، مبادرت به صرف غذای دیگر میکنند. ممکن است بهخاطر خوشطعمی غذاها بهویژه غذاهای فستفودی اقدام به پرخوری کنند و معده از عهده هضم برنیاید؛ درنتیجه غذا در معده میماند، فاسد شده و باعث مسمومیت میشود. حالت تهوع، درد شکم، پریدگی و تغییر رنگ چهره و گاه آروغ و عرقکردن میتواند از علائم و نشانههای آن باشد. اگر مکث غذا در معده زیاد طول بکشد، مقادیری از مواد غذایی فساد بیشتری پذیرفته و مواد سمی تولید میکند که در روده کوچک سبب بروز اختلالهایی میشود که نتیجه اول آن اسهال است. درحقیقت اسهال واکنش بدن برای دفع مواد سمی است.
اما ضرورت شناخت مسمومیتها و درمان آن و نیز بحث مقابله با سموم در طب ایرانی سابقه طولانی دارد. استفاده از سموم برای ازبینبردن مخالفان در عرصه رقابتهای سیاسی شاید هزاران سال قدمت داشته باشد. کشتن دشمنان یا آزادیخواهان و انسانهای فرهیخته و ربانی یکی از روشهای ناجوانمردانه خلفا بوده است. تمامی ائمهمعصوم(ع) بهوسیله سم به شهادت رسیدهاند؛ بنابراین پادزهر و روشهای خنثیکننده سموم نیز در طب ایرانی مورد توجه قرار گرفته است. با این اوصاف سمشناسی یکی از شاخههای علمی طب قدیم است.اما بسیاری از مواد حیوانی، معدنی و گیاهی ازجمله سموم خطرناک بهشمار میآیند و انسان در مبارزه با موانع طبیعی ناگزیر است تدابیری برای نجات جان همنوعان خود بیندیشد.
بدین ترتیب علوم مربوط به سموم در پزشکی قدیم پیشرفت بسیاری کرده است. دانشمندان باستان به سمومی دست یافته بودند که در یک پروسه زمانی با ایجاد مسمومیت میتوانست موجود دیگری را از بین ببرد که برخی از این سموم خوردنی و آشامیدنی نبودند.
این سموم ممکن بود در خشت و گل دیوار یا در بستر خواب انسانهای دیگر و در میوهها و تنه درخت و شربتها بهکار گرفته شوند؛ البته برای اکثریت سموم پادزهر آن نیز ساخته میشده است.
آنچه در این مقال موردتوجه قرار میگیرد، این پرسش را در ذهن مخاطب ایجاد میکند که در زمان حاضر که علم شیمی، بهخصوص بخشی که به امور پزشکی مربوط میشود، پیشرفت کرده، چه نیازی به استفاده از روشهای قدیمی است؟
در پاسخ لازم است یادآور شویم که همیشه امکانات پزشکی برای نجات مسمومان در دسترس نیست و خوب است که مردم به فناوریهایی که برای نجات جان مسموم در شرایط اضطراری اولیه لازم است، واقف باشند و تا رسیدن مصدوم به یک سیستم پزشکی اورژانس بتوانند کارهای ابتدایی و حیاتی را انجام دهند. قطعا باید ضمن انجام کلیه عملیات حیاتی در سریعترین زمان بیمار آسیبدیده را به مراکز درمانی رساند. سادهترین مثال درباره کسی است که مار یا عقرب او را گزیده است. در این وضعیت باید بلافاصله محل بالاتر از محل گزیدگی با دستمال بسته شود تا جریان خون نتواند بهسرعت در بدن منتشر شود. لازم است محل گزیدگی پس از بستن دستمال با نیشتر یا هر وسیله دیگر باز شود تا خون مسموم از آن خارج شود و مقادیری از سموم بدین ترتیب تا رسیدن امداد و اورژانس دفع شود.
البته امروزه با توجه به امکانات فراوانی که در اختیار سیستم پزشکی قرار گرفته است، از مکیدن محل زخم ناشی از گزیدگی نهی میکنند.
راهکارهای درمانی
برای مسمومیتهای ساده غذایی روشهای ساده زیر توصیه میشود:
برای مسمومیتهای ساده، استفاده از جوشانده شوید و عسل بهعنوان یک داروی تهوعآور ملایم و یک داروی بهاصطلاح طب ایرانی «سمکش» مناسبترین راهکار درمانی است. این دارو در دسترس همه خانوادههاست؛ بهویژه برای کودکان و حتی نوزادان یک گزینه راحت و بدون آزار است. در مسمومیتهای غذایی ساده بهراحتی محتویات معده را به بیرون هدایت میکند و خود یک شاخص برای معلومشدن میزان مسمومیت است؛ بدین معنی که اگر بیمار با خوردن آن استفراغ کرد، بهدنبال آن با اقدامات بعدی بهخوبی بر بیماری غلبه خواهد کرد و چنانچه با مصرف این دارو دچار حالت تهوع نشد، نشان میدهد میزان مسمومیت خیلی شدید نیست. در این صورت وجود این دارو در دستگاه گوارش فرصت لازم را برای غلبه طبیعت غریزی دستگاه گوارش بر بیماری فراهم میکند؛ چون از فساد بیشتر غذا و تخامهشدن و ایجاد سم جلوگیری میکند.
پس از مصرف شوید و عسل بیمار، چه کودک و چه بزرگسال، باید از مصرف هرگونه موادغذایی خودداری کند.
بهترین دارو در این حالت، خاکشیر است که بنا بر تشخیص سردی و گرمی حاکم بر دستگاه گوارش تنظیم میشود. اگر سردی بر بیمار حاکم است، باید خاکشیر در یک لیوان یا استکان آبجوش ریخته و با نبات یا شکر یا عسل میل شود. عرق نعناع یا عرق آویشن یا هر نوع عرق گیاهی گرممزاج میتواند جایگزین آب شود. هر سه ساعت یکبار، هر مرتبه یک قاشق غذاخوری در یک استکان یا لیوان میل شود. اندازه خاکشیر و مایع به میزان لازم و بهدلیل سن بیمار یا شدت مسمومیت کم یا زیاد در نظر گرفته میشود. بهتر است حدود یک شبانهروز مصرف آن ادامه داشته باشد تا خاکشیر از بدن خارج شود؛ سپس مرحله بعد انجام خواهد شد.
کته شوید با کمی ماست تازه و شیرین گزینه غذایی خوبی به حساب میآید. در مرحله بعد با بهبود حال بیمار گوشت مرغ یا گوسفند بدون چربی بهصورت آبپز که کاملا پخته شده باشد، همراه کته مناسب است. البته اگر بیمار گرمی مزاج دارد، کته گشنیز مناسبتر از کته شوید خواهد بود.
