به گزارش اصفهان زیبا؛ در ایران قهوهخانهها به صورت مردمی و عمومی در دوره صفوی شکل گرفت و برخی از سیاحان اروپایی که در این دوره به ایران سفر کردهاند، در سفرنامههای خود از این قهوهخانهها یاد میکنند. این نکته را باید در نظر گرفت که قهوهخانهها از آغاز شکلگیری تا امروز نقش و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی و هنری گوناگونی در جامعه ایران داشتهاند.
در دوره صفوی این مکانها، محلی برای گردهمآمدن شعرا و ادیبان بوده و اگر کسی شعر یا نوشتهای داشت، به این محفل شاعرانه میآمد و شعر خود را در جمع میخواند.
این محافل نقش مهمی در روابط و فعالیت شاعران مکتب اصفهان داشته است. این نقش چنان پررنگ بوده که حتی شاه عباس و برخی از درباریان هم در قهوهخانه حضور مییافتند. از سوی دیگر نزدیکی شاعران با سایر اقشار مردم سبب تغییر در عرصه شعر شده و نوع نگاه شاعران متفاوتتر از روزگار پیشین شده است.
شعر عمومیت مییابد
در این دوره دربار کمتر موردتوجه ادیبان قرار میگرفت و این قهوهخانهها بودند که به حمایت از شعر و شاعری میپرداختند. رویآوردن مردم کوچه و بازار به شعر یکی از دلایل تأثیر قهوهخانهها بر شعر فارسی بوده است؛ به طوری که مردم از هر صنف و حرفهای دور هم جمع میشدند و شعر به بزرگترین سرگرمی آنها تبدیل شده بود. یکی دیگر از کارکردهای قهوهخانه آشناشدن مردم با میراث فرهنگی و ادبی ایران بود.
قهوهخانهها سازنده بودند
گرچه قهوهخانهها به ظاهر برای سرگرمی و گذران اوقات به وجود آمده؛ اما در عصر صفوی به دلیل وجود این اجتماعات ادبی، قهوهخانهها از سطح نازل به مکانی تأثیرگذار و سازنده تبدیل شدند که حتی خط سیر ادبیات را نیز تغییر دادند و کانونی برای تبادلنظر شدند. گردهمآمدن پادشاهان، شاعران و خطاطان و هنرمندان در قهوهخانهها و نقد و بررسی شعر و گاهی مشاعره و بحث و جدلهای شاعران با یکدیگر، آنها را جسور و دقیق و باانگیزه میکرد و این مسائل در پیدایش سبک هندی و دست کم تقویت آن در این عصر تأثیرگذار بود.
رویکرد شاهان صفوی در تعالی شعر
بی تردید اصفهان در روزگار صفوی در اوج شهرت و تعالی بود و سیاستهای پادشاهان در این پیشرفت اجتماعی و هنری و فرهنگی بسیار مهم بوده است. حضور مردم با دیدگاهها و پیشههای مختلف در قهوهخانهها آرامش، امنیت اجتماعی و رویکردهای و سیاستهای فرهنگی پادشاهان صفوی را به خوبی نشان میدهد.
شاردن، سیاح فرانسوی، درباره قهوهخانههای اصفهان میگوید: « قهوهخانه محلی است که در آن جمعیت کثیری از طبقات مردم گرد میآیند. درِ قهوهخانه از صبح پگاه تا شب به روی همگان باز است. مخصوصا هنگام غروب پر از جمعیت میباشد. همه میتوانند بیترس و بیم درباره سیاست به آزادی صحبت کنند…. درویشان، ملایان، شاعران، حماسهپردازان و داستانسرایان معمولا سخن خود را با گفتن این جمله ختم میکنند: پند و موعظه بس است».
برخی اشعار در وصف قهوهخانهها وجود دارد که از آن جمله شعر صیدی تهرانی، از سرایندگان قرن یازدهم هجری است که میگوید:
مرا در قهوهخانه بودن خوشتر از بزم شهان باشد
که آنجا میهمان را منتی بر میزبان باشد
و در بیتی نیز از شلوغی یکی از قهوهخانهها میگوید که شاه در آنجا حضور داشته است:
بیا به قهوه زینا رویم صیدی زود
که یک زمان دگر جای شاه پیدا نیست
کار به جایی رسیده بود که گاه خود شاه عباس دستور ساخت قهوهخانه را می داد. در تذکره نصرآبادی درباره «شمس تیشی» آمده است: «چون در علم موسیقی و صوت و عمل مربوط بود به خدمت شاه عباس ماضی مربوط شده، قهوه خانهای در چهارباغ جهت او بنا کرده.»
ذوق شعری شاهان صفوی
برخی از پادشاهان صفوی و به ویژه شاه عباس ذوق شاعری داشتند. به روایت تذکرهها، شاه عباس شعر میسروده است. او نیز در محافل قهوهخانهای به شعرخوانی شاعران گوش میداد و گاهی از سر ذوق اشعار را نیز نقد میکرد.
میرالهی، از گویندگان عصر صفوی میگوید: «وقتی در اصفهان با ملاشکوهی در قهوهخانه عرب قهوهچی بودهاند، شاه جنت مکان، شاه عباس ماضی به قهوهخانه آمده؛ اول از ملاشکوهی استفسار احوال میکرد. از میر میپرسد که تخلص شما چیست؟ میگوید: الهی. شاه پنجه بر سر میر میگذارد و میگوید: الهی!»
شاعر برجسته این دوران، یعنی صائب تبریزی نیز در قهوهخانهها حضور مییافته که نشاندهنده جایگاه مهم این مکانها در این عصر بوده و از نکتههای برجسته آن به شمار میرود.
وضع قوانین و اصطلاحهای جدید در میان شاعران
حضور گسترده شاعران و رونق نقد و بررسی شعر در قهوهخانهها باعث شده بود که قوانینی نیز وضع شود. برای مثال اصطلاح «حاشیهنشینان» درباره شاعران تازهکاری بود که هنوز اجازه نداشتند در جرگه شاعران حضور یابند.
«موزونان» هم به کسانی میگفتند که در یک رده بالاتر قرار می گرفتند، سخنی موزون میگفتند و میتوانستند در کنار دیگر شاعران اظهار وجود کنند.
کثرت شاعران عصرصفوی
از دیگر ویژگیهای این نهاد اجتماعی این بود که شاعران و هنرمندان به زندگی روزمره توجه بیشتری پیدا کردند که همین موضوع در روند شعر مکتب اصفهان بسیار تأثیرگذار بود. این شرایط فرصتی را برای عامه مردم فراهم کرده بود تا با شغلها و جایگاههای اجتماعی متفاوت بتوانند هنر خود را عرضه کنند. کثرت شاعران در این دوره از مسائل موردتوجه است؛ به طوری که در هر کوی و برزن فردی یافت میشده که مشغول سرودن شعر است.
واقعگرایی و تلفیق شعر با سایر هنرها
با کمترشدن نفوذ دربار بر شاعران، آنها توانستند آنچه را موردپسند خودشان است، دنبال کنند؛ به گونهای که آزادی بیشتری در گزینش مضمون اشعار به دست آوردند و اشعار جنبه واقعگرایی بیشتری به خود یافت. گذشته از اینها، حضور دیگر هنرمندان مانند خوشنویسان و ارتباط آنها با شاعران در قهوهخانهها سبب شده بود که شعر و خوشنویسی از هم تأثیر بپذیرند. خوشنویسان اشعار شاعران را در هنرشان به کار میبردند و شاعران نیز از اصطلاحات خوشنویسی در شعرشان بهرهمند میشدند.
شکوفایی شعر با تغییر در انگیزهها
ارتباط شاعران و علما و هنرمندان و حضور وسیع آنها در این نهاد اجتماعی باعث شده بود که فضای تازهای برای هنر گشوده شده و با آزادی بیشتری شکوفا شود. سرودن شعر و به طور کلی عرضه هنر در دوره صفوی با هدف کسب درآمد نبود و انگیزهها برای خلق آثار هنری در این دوره با گذشته تفاوت داشت که این شیوه نیز بر روند شعر مکتب اصفهانی بسیار مؤثر بود.
به طور کلی شعر عصر صفوی از حالت انحصاری خارج شد و در میان عامه مردم رواج یافت و این موضوع سبب شد شاعران به جای توجه به مضامین سنتی، به مسائل انسانی و اجتماعی پیرامون خود توجه کنند؛ از این رو شعر بسیار سادهتر و به زبان مردم نزدیکتر شد؛ موضوعی که امروزه نیز ما در جریان آن قرار داریم.
