فرهنگ عاشورا و مفاهیم برخاسته از نهضت امام حسین(ع) از بارزترین جلوههای فرهنگ عامه و از مهمترین پشتوانههای روحی و معنوی مردم ایران به شمار میرود. شور و شعور حسینی با عمق ذهن و زندگی ایرانیان پیوند دارد و مضامینی همچون شجاعت، جـوانمردی، ایثار، ظلمستیزی، آزادگی، سلطهناپذیری، حقجویی، عدالــتخواهی، عزتطلبی و ایثار داوطلبانه جان و مال در راه ارزشها را در برمیگیرد. تنوع مناسک عزاداری برای امام حسین(ع) در میان اقوام مختلف ایرانی، بیانگر درهمتنیدهشدن فرهنگ عاشورا با فرهنگ اقوام ایرانی است. قهرمانان کربلا در اذهان ایرانیان، تجـــسم همه خـــوبیها و پاکیها هستند. امامحسین(ع) مظهر رهبری و ایستادگی، حضرتعباس(ع) نماد وفاداری و شجاعت و حضرت زینب(س) الــگوی صبر و مــقاومت محسوب میشود. بسیاری از عبارات مورداستفاده در ادبیات عامه همچون برخی ضربالمثلها یا سلام دادن به امام حسین(ع) بعد از نوشیدن آب از مفاهیم مرتبط با عاشورا گرفته شده است.
پدیده عاشورا فراتر از یک ماجرای تاریخی یا یک واقعه دینی در جامعه ایران بروز و ظهور داشته است. عاشورا جزئی جدانشدنی از فرهنگ و هویت ایرانی است. چنین پدیدهای با دهها میلیون هواخواه و مخاطب نمیتواند با یک خوانش و یک سطح برداشت در جامعه معرفی شود.
هرکس به قدر فهم، ظرفیت و علاقه خود جلوهای از عاشورا را برمیگزیند و البته در بیشتر موارد عاشورایی برای خود میسازد که دلخواه خودش باشد. پدیده مشابه دیگری که در فرهنگ ایرانی از این خصوصیت برخوردار بوده نوروز است که آنهم در شیوهها و رسوم گوناگون و با تاریخسازیهای متفاوت موردپذیرش ایرانیان واقع شده است.