به گزارش اصفهان زیبا؛ استان اصفهان شاید در نگاه اول با صنعت، فولاد، یا گردشگری شناخته شود، اما پشت این تصویر صنعتی و خشک، واقعیتی دیگر در جریان است: رونق پرورش آبزیان در قلب فلات مرکزی ایران. در سالهایی که کمآبی به دغدغه جدی استان تبدیل شده، بخش شیلات اصفهان نهتنها کاهش نیافته، بلکه با رویکردی علمی و بهرهوری محور رشد کرده است.
امروز اصفهان با تولید بیش از ۱۰ هزار و ۷۰۰ تن ماهی خوراکی، صادرات صدها هزار قطعه تخم چشمزده قزلآلا، و پرورش دهها میلیون قطعه ماهی زینتی، به یکی از استانهای پیشرو در آبزیپروری کشور تبدیل شده است.
این استان بدون داشتن دریا یا مرز آبی، توانسته با استفاده از چشمهها، قنوات، استخرهای ذخیره و آبهای لبشور شرق اصفهان، چرخهای کامل از تولید تا صادرات آبزیان را شکل دهد. اکنون علاوه بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از ماهی و میگوی جنوب کشور نیز از اصفهان به سراسر ایران و حتی خارج از مرزها توزیع میشود.
محمدرضا عباسی، مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان در گفتوگو با خبرنگار تیمچه گزارشی از فعالیتهای شیلات اصفهان داده است.
شکلگیری بندر بیدریا در اصفهان
اصفهان استانی است که هرچند از دریا دور است، اما با شبکهای از منابع آبی شامل رودخانهها، چشمهها، قناتها، چاهها و استخرهای ذخیره، توانسته ظرفیت کمنظیری در پرورش آبزیان ایجاد کند. بخشهای غربی و جنوبی استان مانند فریدونشهر، چادگان، گلپایگان و سمیرم با داشتن آبهای شیرین روان، پایگاه اصلی پرورش ماهیان سردآبی از جمله قزلآلا هستند. در مقابل، شرق اصفهان، از ورزنه و هرند گرفته تا خور و بیابانک و اردستان، به دلیل وجود آبهای لبشور، محل پرورش ماهیان گرمآبی و گونههای سازگارتر است.
نتیجه این تنوع جغرافیایی، تولید بیش از ۱۰ هزار و ۷۰۰ تن ماهی خوراکی در سال گذشته است؛ رقمی که پیشبینی میشود امسال با رشد پنجدرصدی به بیش از ۱۱ هزار تن برسد. از این میزان، حدود ۹ هزار تن مربوط به قزلآلای سردآبی و مابقی شامل ماهیان گرمآبی نظیر کپورماهیان و نیز گونههای خاویاری است.
عباسی معتقد است این تنوع تولید، اصفهان را در جایگاهی قرار داده که میتواند با بسیاری از استانهای ساحلی رقابت کند. به تعبیر او، «اصفهان دریا ندارد، اما خودش یک ساحل دریا است.»
اصفهان؛ بارانداز مرکزی ماهی ایران
اصفهان امروز نهفقط تولیدکننده، بلکه یکی از مهمترین مراکز توزیع و تجارت آبزیان کشور است. از یکسو ماهیهای پرورشی استان به بازارهای داخلی و استانهای دیگر ارسال میشوند، و از سوی دیگر، ماهیهای دریایی جنوب کشور از بوشهر، هرمزگان و چابهار وارد اصفهان شده و از آنجا به نقاط مختلف ایران توزیع میشوند.
به گفته عباسی، در بارانداز بزرگ آبزیان که با همکاری شهرداری، شیلات و دامپزشکی راهاندازی شده، روزانه دهها تن ماهی از جنوب کشور تخلیه و مجدد بستهبندی میشود. در حال حاضر حدود ۳۰ تا ۳۵ گونه ماهی خوراکی در بازار اصفهان عرضه میشود که بخشی از آن برای مصرف داخلی و بخشی دیگر به استانهایی چون تهران، خوزستان و حتی استانهای ساحلی ارسال میشود. این حجم از مبادله باعث شده تا فعالان حوزه شیلات، اصفهان را «بارانداز مرکزی ماهی ایران» بنامند.
اما نقش اصفهان به همینجا محدود نمیشود. بخشی از صادرات هوایی آبزیان کشور نیز از کارگوترمینال فرودگاه بینالمللی اصفهان انجام میشود. از این مسیر، ماهیها و میگوهای منجمد به کشورهای مختلف از جمله روسیه، امارات، کویت و برخی کشورهای آسیای میانه صادر میشوند.
نگاهی به آمار صادرات نیمسال نخست
بر اساس دادههای رسمی، در ششماهه نخست سال جاری،صادرات ماهیان خوراکی و فرآوردههای مرتبط از اصفهان به مقدار زیر است:
•صادرات کپورماهیان: ۳۶ هزار کیلوگرم به ارزش تقریبی ۴۷ هزار دلار
•صادرات قزلآلا: ۳۴ هزار کیلوگرم به ارزش ۱۲۳ هزار دلار
•صادرات خوراک ماهی: ۳۶۰۰ تن
•صادرات تخم چشمزده: ۱۰۰ هزار قطعه
•صادرات ماهیان زینتی: ۲۶۵۵ کیلوگرم به ارزش ۲۳ هزار دلار
این ارقام نشان میدهد که اصفهان علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به بازیگری مهم در صادرات آبزیان و فرآوردههای شیلاتی بدل شده است.
کاشان؛ پیشتاز در تولید ماهیان زینتی
در کنار تولید خوراکی، اصفهان جایگاه ویژهای در تولید ماهیان زینتی دارد. بیش از ۱۲۰ تا ۱۳۰ گونه ماهی زینتی در این استان تولید میشود. سال گذشته میزان تولید به ۸۱ میلیون قطعه رسید. این تولید در حدود ۱۱ تا ۱۲ شهرستان جریان دارد، اما سه قطب اصلی آن کاشان، نجفآباد و اصفهان هستند. کاشان با داشتن بیشترین واحدهای فعال، رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داده است.
اکثر واحدهای تولیدی ماهیان زینتی در اصفهان، واحدهای خرد و متوسط خانگی هستند که با دریافت مجوز مشاغل خانگی فعالیت میکنند. در کنار آنها، مزارع بزرگمقیاس نیز در حال گسترش هستند. در مجموع، بیش از ۶۰۰ تا ۷۰۰ واحد فعال در این حوزه وجود دارد که برای بیش از دو هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کردهاند.
در حال حاضر شهرک تخصصی ماهیان زینتی کاشان با پیشرفت فیزیکی ۷۰ تا ۸۰ درصدی در دست احداث است. به گفته عباسی، بهرهبرداری از این شهرک میتواند ظرفیت تولید استان را تا دو برابر افزایش دهد و نقش اصفهان را در صادرات ماهیان زینتی بهمراتب پررنگتر کند.
حدود ۷۰ درصد ماهیان زینتی تولیدشده در اصفهان صادر میشوند. مقصد بخشی از این صادرات استانهایی مانند تهران و مرکزی است که از آنجا به مرزها میرسند، و بخشی دیگر مستقیما به کشورهایی مانند عراق، ترکیه، عمان و سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر میشود. این صادرات ارزآوری قابلتوجهی برای استان دارد و یکی از پایههای اصلی درآمد غیرنفتی در بخش کشاورزی محسوب میشود.
نوآوری در زنجیره تولید
یکی از موفقیتهای بزرگ شیلات اصفهان، خودکفایی در تولید و صادرات تخم چشمزده قزلآلا است؛ محصولی که پیشتر وارد میشد. در سالهای اخیر، مزارع نمونه استان در فریدونشهر توانستهاند این تخمها را تولید و حتی صادر کنند. تاکنون بیش از 1 میلیون و 300 قطعه تخم چشمزده به کشورهای تاجیکستان، قزاقستان و افغانستان صادر شده است.
اصفهان همچنین به تولید و صادرات خوراک ماهی و پودر ماهی روی آورده است. پودر ماهی که از ضایعات فرآوری و کنسرو به دست میآید، اکنون نهتنها نیاز داخلی را تأمین میکند، بلکه بخشی از آن نیز صادر میشود. طی دو سال اخیر، ۵۰۰ تن پودر ماهی و ۱۸۰۰ تن خوراک ماهی از اصفهان به کشورهای عراق و تاجیکستان صادر شده است.
این فعالیتها نشان میدهد که اصفهان زنجیره تولید آبزیان را از مرحله مولد و تخمگیری تا فرآوری و صادرات نهایی تکمیل کرده است؛ مدلی که میتواند الگوی سایر استانهای غیرساحلی قرار گیرد.
بهرهوری آب و مدیریت هوشمند منابع
در نگاه مدیر شیلات استان، یکی از دلایل اصلی موفقیت اصفهان در شرایط کمآبی، افزایش بهرهوری منابع موجود است. او تأکید دارد که پرورش ماهی موجب افزایش مصرف آب نیست، بلکه از آب، پیش از ورود به چرخه کشاورزی استفاده بهینه میکند. درواقع، آبزیپروری موجب میشود آب در مسیر طبیعی خود ارزشافزوده پیدا کند.
بهبود بهرهوری از طریق مکانیزهکردن مزارع و استفاده از تجهیزات جدید، از دیگر محورهای توسعه شیلاتی استان بوده است. این فناوریها باعث افزایش دو تا سهبرابری تولید در برخی مزارع شدهاند. البته در سال جاری قطعی برق در برخی مناطق تلفات قابلتوجهی برای پرورشدهندگان ایجاد کرده است.
عباسی حمایت شیلات از تولیدکنندگان را آموزش، نظارت مستمر و حمایتهای مشاورهای میداند. و به همین منظور، کارگروه ویژه شیلات در استانداری تشکیل شده است تا در راستای رفع موانع تولید کنندگان گام بردارد.
چالشها و فرصتهای سرمایهگذاری
از جمله چالشهایی که در این مسیر وجود دارد، میتوان به کاهش بارندگی، قطعی برق و نبود حمایتهای تسهیلاتی بانکها برای مکانیزه کردن و انرژیهای نوین مثل انرژی خورشیدی اشاره کرد. همچنین کاهش شدید نیروی انسانی متخصص، که به دلیل بازنشستگی حاصل شده است ومتأسفانه تاکنون فکری برای جایگزینی و استخدام جوانان نشده است.
مدیر شیلات جهاد کشاورزی استان اصفهان در راستای نرخ بازدهی میگوید: «بازده اقتصادی پرورش ماهی به نوع گونه بستگی دارد. گونههایی مانند قزلآلا که طی پنج تا هشت ماه به بازار میرسند، بازگشت سرمایه سریعتری دارند و برای سرمایهگذاری مناسباند. در مقابل، گونههای گرمآبی مانند کپورماهیان معمولا دو ساله به بازار میرسند و ماهیان خاویاری تا هشت سال زمان نیاز دارند تا به مرحله تولید خاویار برسند؛ که برای سرمایهگذاری بلندمدت مناسبترند.»
به باور عباسی، آینده شیلات اصفهان در گرو تلفیق فناوری، بهرهوری و صادرات هوشمند است. او میگوید: «اگرچه اصفهان دریا ندارد، اما ظرفیتهایش در حوزه شیلات چنان گسترده شده که اکنون «دریایی در دل خاک» ساخته است؛ دریایی از فرصت، دانش و ارزش افزوده.»
