به گزارش اصفهان زیبا؛ جهیزیه، سنتی فرهنگی و اقتصادی است که از قدیمالایام در بیشتر نقاط جهان به اشکال مختلف مرسوم بوده است؛بهطورمثال، اینطور نقل است که مردم هند جهیزیههای سنگینی تأمین میکنند و گاه علاوهبر وسایل منزل، وسیله حملونقل و ویلایی نیز به داماد هدیه میدهند. در مقابل، میان مردم حاشیه خلیجفارس اینطور رسم است که خانواده داماد نهتنها مسئولیت برگزاری مراسم ازدواج را داشته، بلکه وظیفه تأمین نیازهای اولیه برای آغاز زندگی مشترک فرزند خود را نیز برعهده دارد؛ حتی لوازم و اثاثیهای که از طرف خانواده دختر هدیه میشود، ناپسند تلقی میشود.
از این منظر، این فرهنگهای متفاوت است که رفتارهای مختلفی را درباره جهیزیه پدید میآورد.
رسم تأمین جهیزیه در ایران نیز قدمتی طولانی دارد و اگرچه در بسیاری از کشورها بهخصوص در کشورهای اروپایی از میان رفته، همچنان در ایران با قوت پابرجاست؛ درواقع این سنت قدیمی متناسب با تغییرات جامعه شکل متفاوتی به خود گرفته تا همچنان دوام آورد و در ساحت زندگی مردم جریان داشته باشد؛ حتی میتوان گفت که در ایران نهتنها رسم جهیزیه از میان نرفته، بلکه ابعاد جدیدی هم به خود گرفته است؛به این صورت که جامعه ایرانی در ساحتهای مختلفش بهسوی مصرفی شدن حرکت کرده و درنتیجه جهیزیه امروز، بیشتر جنبهای نمادین و مصرفی به خود گرفته است.
مطابق اسناد موجود، چه در ایران و چه در سایر کشورها، هدف از خرید جهیزیه این بوده که وسایل ضروری زندگی دختر و پسر تأمین شود تا در ابتدای زندگی با مشکل مواجه نشوند؛ با این حال امروز اینطور است که تعریف یک زندگی معمولی شامل وسایلی میشود که لزوما ضروری هم نیستند و صرفا رفاه بیشتری بههمراه دارند.
ازطرفی، گاه حتی رفاه و استفاده از آن وسیله هم مدنظر نیست؛ بلکه تهیه آن بیانگر طبقه فرهنگی و اقتصادی دختر و پسر است؛ بهطورمثال، امروزه برندی ایتالیایی با رنگهای مختلف و البته قیمتهای نجومی در بازار عرضه میشود که کاراییاش نهتنها برتری نسبت به سایر برندها ندارد، بلکه حتی پایینتر هم است؛ با این حال این برند ایتالیایی مطابق با مُد روزِ مینیمالپسند، محصولاتش را در ابعاد و رنگهای متفاوت تولید میکند. همین باعث شده است بهطورمثال، درحالیکه قیمت مخلوطکن این برند در سادهترین حالت ۲۵ میلیون تومان است، برند هلندی مشهور و باسابقه، همان وسیله را 3.5میلیون تومان بفروشد. هدف از بیان این مثال، رسیدن به یک نتیجه کلان بود: اگر در جامعه امروز از رنگ و لعاب روبهفزونی جهیزیهها گلایه میکنیم، دلیل آن را باید در لایههای زیرین جامعه جستوجو کرد و آن هم این است: «در یک جامعه مصرفی همچون ایران، خرید کالاهای گرانقیمت و مد روز میتواند اعتبار شخص را بیش از قبل کند و تا حدی هویت او بهاینوسیله تعریف شود.»
بر اساس منطقی که بیان شد، این پرسش پیش میآید که با وجود هزینههای اقتصادی روبهافزایش، آیا همچنان مردم میتوانند بر اساس رویه مصرفی عمل کنند؟ در پاسخ به این پرسش شاید بهتر باشد با مثالی توضیح دهیم: در یکی از متون جامعهشناسی نمونهای ذکر میشود از مستخدمی که در خانه فرد متمولی مشغول به کار است. بر اساس این متن، این شخص اگرچه درآمد پایینی دارد، به هر قیمتی در تلاش است پوشش، خوراک و وسایل منزلش همانند خانه ارباب شود تا از این طریق هویت متفاوتی بهدست آورد.
اگرچه این شباهت بهطور کامل میسر نمیشود، ذهن فرد بر این اساس عمل میکند که در صورت فراهمشدن شرایط، ولو اندک، باید با منطق مصرفی سرمایهاش را خرج کند. بهطور مصداقیتر در جامعه ما خرید کالای خارجی نوعی هویت اقتصادی و اجتماعی برتر به دنبال دارد.
در این شرایط، خانوادههای زیادی هستند که حاضرند دست به دامن وامهای کلان شوند تا برند خانوادهشان رنگ محصولات خارجی بگیرد؛ مثلا در بعضی موارد شخص حاضر است جدیدترین مدل ایرانی را کنار بگذارد و مدل قدیمیتر یک محصول خارجی را تهیه کند که عنوان «خارجی» را بههمراه داشته باشد؛یعنی گرانی محصول خارجی اگرچه باعث حذفشدن از سبد خانواده دهک پایین میشود، خانوادههای دهک متوسط تلاش میکنند به طریقی آن را تهیه کنند.
نمونه دیگرش، دخترخانمی بود که با اشاره به قیمت یکسان بهترین برند ایرانی در یکی از لوازمخانگی در مقایسه با برند مشهور خارجی میگفت: «مگر عقلم را از دست دادهام که با قیمتی یکسان، سراغ جنس ایرانی بروم؟»
این در حالی است که در چندسال گذشته نمایندگی رسمی برای فروش محصولات خارجی وجود ندارد؛ به این معنی که جنس خارجی هیچگونه گارانتی ندارد و هرآنچه در بازار در این باب گفته میشود، صرفا راههایی برای سودجویی اقتصادی است؛ از طرفی، اجناس قاچاق معمولا بهصورت کولبری وارد کشور میشود و این دو پیامد را به دنبال دارد: اول اینکه، مرجعی رسمی برای فروش نیست و امکان اینکه محصول، دستدوم، خراب یا با هر مشکل دیگری باشد، وجود دارد.
مورد دیگر اینکه، به دلیل اینگونه نحوه ورود به کشور، هر بار تعداد محدودی از یک مدل، مثلا لباسشویی وارد کشور میشود و در آینده اگر آن محصول دچار مشکل شود، قطعه جایگزینی برایش نیست.
چرا جهیزیه اصفهانیها پرطمطراقتر است؟
آنچه بیان شد، تحلیل منطق خرید جهیزیه در جامعه ایرانی منطبق بر فرهنگ مصرفی و بهطور خاص با تأکید بر برندهای خارجی بود؛با این حال این روند در استانهای مختلف با عناصر فرهنگی ترکیب میشود و کاهش یا افزایش مییابد؛ بهطور مثال، در شهری همچون اصفهان، خرید جهیزیه توسط خانواده دختر وسعت بیشتری دارد.
اصفهان؛ کانون زیباییشناسی کشور
اصفهان از سدههای پیش تا کنون مهد هنرمندانی بوده که ثمره کارشان به اشکال مختلف بروز پیدا کرده است. همین باعث میشود برای مردم این شهر برخی اقلام ازجمله «فرش دستباف»، «مبلمان مُنَبَّتکاریشده»، «ظروف مسی و فیروزهکوبی» و اقلامی از این دست اهمیت ویژهای پیدا کند و جزو ملزومات جهیزیه شناخته شود.
اصفهانیهای پساندازنگر
آنچه از گذشته بهعنوان خلقوخو یا خصلت اصفهانی شناخته میشده، روحیه پساندازنگری است که هنوز هم در زندگی عامه مردم رواج دارد؛ به این صورت که پدر و مادر از ابتدای تولد فرزندشان به دنبال پسانداز برای ازدواج او هستند؛ به همین خاطر معمولا این امکان را دارند که در این راستا بیشتر و بیشتر هزینه کنند.
مقایسه اجتماعی و خانوادههای گسترده
همانطور که پیش از این بیان شد، یک بُعد بسیار مهم در منطق مصرفی این است که در نگاه دیگران چطور بهنظر برسیم. ازآنجاکه در اصفهان همچنان پیوندهای خانوادگی گسترده برقرار است، خرید جهیزیه مفصل راهی برای نمایش متفاخرانه است.
اگرچه با پیدایش شبکههای مجازی، در دیگر شهرها هم میتوان جهیزیه را به نمایش گذاشت، اما در آن صورت فرد اختیار دارد این کار را بکند یا نه؛ در حالی که در شهری همانند اصفهان، فشار هنجاری خانواده برای دیدن و تفسیرکردن جهیزیه، نوعی اجبار برای نمایش را بهدنبال دارد.
