به گزارش اصفهان زیبا؛ احسان جانمی، کارگردان، بازیگر، نویسنده و استاد دانشگاه، زاده زرینشهر در سال ۱۳۶۱ است. او دارای کارشناسی ارشد کارگردانی از دانشکده سینما تئاتر تهران، عضو هیئتمدیره انجمن نمایش زرینشهر و مسئول آموزش تئاتر مرکز آموزش هنر و از ارزیابان تئاترهایی است که در تالار هنر به نمایش گذاشته میشوند.
با توجه به تجربیات این کارگردان در سالهای گذشته در زمینه تئاتر، با او مسائلی را در این خصوص مطرح کردهایم؛ همچون چرایی رواج اجراهایی با رویکرد روانکاوانه، کیفیت ارتباط تئاتر با مردم جامعه، ویژگیهای تئاتر قدیم اصفهان و مهمترین مسائل و مشکلات این هنر در اصفهان. گفتنی است این اولین گفتوگو از مجموعه گفتوگوهایی است که گروه هنر و ادبیات با اهالی تئاتر شهر اصفهان در نظر گرفته است.
نحوه تصمیمگیری برای شروع یک تئاتر چیست؟
برای شروع کار، در کنار بازتولید نیازهای فرهنگی و به نقش درآوردن افکاری که در یک مقطع زمانی و برهه خاص برای زندگی پیش خواهد آمد، باید دغدغهای از بطن جامعه و نیازهایش وجود داشته باشد. سپس با توجه به موضوع و محتوای اولیه، ژانر و سبک آن را انتخاب میکنیم و ارائه میدهیم.
دلیل اشتیاق بالا برای اجرای متنهای کلاسیک خارجی چیست؟ چون به نظر میرسد متون ایرانی کهن در تئاتر رواج چندانی ندارد.
اما به نظر من امروزه کلاسیک ایرانی بسیار رواج دارد؛ تأکید میکنم کلاسیک ایرانی رواج دارد و نه کلاسیک خارجی.
بنده در تالار هنر، تئاترهای بسیاری را ارزیابی کردهام. عوامل تئاتر در کنار تولیدات و نمایشنامههای ایرانی، به نمایشنامههای خارجی هم میپردازند. امروزه در کشور ما و شهر اصفهان، نمایشنامههای ایرانی اساس تولید به شمار میروند و کارگردانهای ما بسیار از آنها استقبال میکنند.
بیشک، پس از تحقیق درباره تولیدات تئاتر در اصفهان که بخش عمده آن در تالار هنر بر صحنه نمایش میرود، توجهتان به این موضوع جلب میشود؛ زیرا در تالار هنر، برای مثال از ده تئاتر، یک یا دو اثر با ژانر کلاسیک خارجی به روی صحنه میرود و هشت اثر دیگر با نویسنده ایرانی یا نمایشنامه کلاسیک ایرانی طراحی و اجرا میشوند.
چرا در اصفهان تعداد تئاترهای زیادی با رویکرد روانشناسانه اجرا میشود؟
دلیل اجرای بالای تولیدات با این رویکرد، نیازها و فضای جامعه امروز ماست. مسائل روانشناسی امروزه در ابعاد مختلف زندگی افراد وجود دارد و از اولویت و اهمیت خاصی برخوردار است. تئاتر طبق نیازها و فضای ذهنی افراد و جامعه تغییراتی میکند. امروزه، طبق مطالعات روانشناسی درباره زندگی گروههای مختلف جامعه، پرداختن به این رویکرد باعث ارتقای افکار عمومی و افزایش درک مواضع عمیق زندگی میشود.
به نظر شما رابطه امروزه تئاتریها با جامعه چگونه است؟ یعنی در کارهایشان به مسائل روز هم توجهی دارند؟
بیشک، هنرمندان ما هنگام آغاز هریک از نمایشنامههای خود، در ابتدا رابطه مردم و جامعه را با تئاتر برای خود تعریف میکنند؛ اما در کل، این رابطه متوسط است و در اصل به دو بخش تقسیم میشود.
بخش اول برمیگردد به مواقعی که این رابطه بهدرستی شکل گرفته است. این دسته از اجراها از استقبال کیفی و کمی بیشتری برخوردارند و طرح و کارشان را بهدرستی انجام میدهند.
در بخش دوم این رابطه بهدرستی تعریف نشده است. عوامل تولید این دسته از تئاترها طبق نظرات و دیدگاه خویش، تجربه در شکلهای متفاوت اجرایی را به شکلگیری ارتباط بین مخاطب و تئاتر ترجیح میدهند. اما در کل، باید رابطه یک اجرا با اجتماع و مخاطبان سنجیده شود و زمانی که به نیاز مخاطب در پروژه پرداخته شود، رابطه بهدرستی شکل میگیرد.
با این حال به نظر میرسد اجراهای تئاتر با مسائل روز جامعه و مردم ارتباط کمی دارد و ظاهرا تئاتریها در این زمینه رسالتی برای خود قائل نیستند؟
وجود رسالت در این زمینه یک «باید» است. در برخی مواقع، به دلایل مختلفی این رسالت محدود باقی مانده؛ اما بعضی از مواقع هم حضورش پررنگ است.
نگاه متوسطی در این جریان وجود داشته و این دورشدن دلایل مختلفی دارد؛ مانند تجربهگرایی برخی از دوستان در فرم و شکل. همچنین، برخی از عوامل اجرایی بهدلیل ناآشنایی با جامعه و نیازهای مردم باعث این موضوع شدند و ناتوانی برخی از هنرمندان هم مزید بر علت است.
مهمترین چالشها و مشکلات مالی و زیرساختی شما چیست؟ مسائل مالی بر کیفیت متن و اجراهای اصفهان چقدر تأثیرگذار است؟
اقتصاد بر کیفیت اجراها بسیار تأثیرگذار است. هریک از مواد اجرایی به اقتصاد وابسته است. یکی از مشکلات زیرساختی در اصفهان، بیکیفیتی دکور و لباس هنرمندان برای ارائه یک تئاتر قوی است.
حمایتهای موجود، توان پشتیبانی از این قسمت را ندارند؛ زیرا هنر بخشهای مختلف و بسیار مهمتری دارد که پرداختن به آنها در اولویت است و پس از رسیدگی به آنها، وقتی به این بخش میرسیم، با کمبود بودجه و فشار اقتصادی مواجه میشویم.
در ضلع دیگر که مخاطب قرار دارد، مشکلات اقتصادی و مالی باعث شده که مخاطب نتواند تئاتر را در اولویت زندگی قرار بدهد و از تئاتر بهعنوان یک کالای فرهنگی حمایت کند. به دنبالش، تولیدکننده نیز نمیتواند محتوای قوی و باکیفیتی تحویل دهد و در زمینه مواد و دستمزد و هزینههای گروه به بهترین نحو عمل کند.
با آگاهی کامل میتوان گفت ما با شکست اقتصادی در زمینه هنر مواجه هستیم. ما اقتصاد هنر را چندین سال است که شروع کردهایم و متأسفانه با این نوسانهای اقتصادی که رخ میدهد، یا بحرانهای پیشبینینشده، دچار رکود اقتصادی وحشتناکی شدهایم و نمیتوان کار را به درستترین حالت ممکن برای مخاطب ارائه دهیم.
ضوابط سالنهای اجرا را در زمینه اقتصاد هنر چقدر موثر میدانید؟ آیا این ضوابط منطقی و استاندارد است یا سلیقهای و شخصی؟
ما در زمینه سالنهای اجرایی دو رویکرد داریم. یکی از رویکردها داخل سالنهای خصوصی جریان دارد که متأسفانه از کیفیت بالایی برخوردار نیست و بهشدت ضعیف است و برای اینکه همچنان خود را ثابت نگه دارند، بدون برنامه منطقی به هر تصمیمی روی میآورند.
دیگر رویکردی که وجود دارد، اجرا در سالنهای غیرخصوصی است که دارای اساسنامهای است با هدف تقویت بنیه هنرمندان و گسترده کردن بخش خصوصی و حرفهای تالار برای اجرا و کاهش بخشهای دولتی و عمومی. برای تصویب این اساسنامه، به حمایت مدیران مافوق و کیفیت و حمایت هنرمندان نیاز است. هرچه بتوانیم جریان را به سمت فرآیند شفاف و واضح در قالب اساسنامههای کاملا مشخص پیش ببریم، به موفقیت نزدیک خواهیم شد.
دفتر تخصصی تالار هنر و حوزه هنری در اصفهان دو مرکز فعال در زمینه تئاتر هستند. ارگانهای دیگر نمیتوانند ادعای فعالیت گستردهای در این زمینه داشته باشند و بخشهای خصوصی هم به طرز غیرحرفهای در این زمینه کار میکنند که همین فعالیتشان به جریان اصلی تئاتر در اصفهان ضربههایی میزند. یک اساسنامه روشن و شفاف باعث نزدیک شدن تئاتر به موفقیت میشود.
هزینههای مالی تئاترها از چه طریقی تأمین میشود؟ آیا بازگشت هزینهای هم وجود دارد؟
این هزینهها به دو دسته تقسیم میشود. یکی هزینههایی که بهصورت آزاد است و از طریق فروش بلیط به دست تولیدکننده میرسد. امروزه این روش در وضعیت نامطلوبی قرار دارد و فروش بلیط جوابگوی هزینههای ما نیست.
دومین راه تأمین هزینهها، حمایتهای دولتی است؛ مانند حمایتهای شهرداری اصفهان. باید صادقانه گفت که تقریبا دوسوم تولیدات تئاتر آنجا به اجرا گذاشته و حمایت میشود. با درنظرگرفتن اندک بودن این حمایتها، اگر همین اندک هم سلب شود، معلوم نیست وضعیت تئاتر در اصفهان به چه حالتی میرسد.
اگر موارد بالا اجرایی شود، به نظر شما در افزایش مخاطب تئاتر تأثیری دارد؟
اگر بخواهیم دو بخش تالارهای عمومی و تالارهای خصوصی را با یکدیگر مقایسه کنیم، برای مثال با توجه به مقیاس و استاندارد کشور ایران در بخش تئاتر، در تالار هنر اصفهان ما دارای بهترین امکانات اجرایی در سالن هستیم؛ ولی در بخش خصوصی، در این زمینهها کیفیت بهشدت ضعیف و اجرا در آنها بهشدت سخت است و باعث آزردهشدن تولیدکنندگان شده و هنرمندان تئاتر را فرسوده میکند.
تمام این نتایج به نبود مدیریت صحیح و وجود نگاه استفادهگرایانه به هنرمندان تئاتر و هنر تئاتر برمیگردد. به نظر بنده زمانی مخاطب از یک تئاتر حمایت میکند که دو نکته رعایت شده باشد.
یکی از این نکات، کیفیت کار است که آن را در مصاحبه بررسی کردیم و نکته دیگر برمیگردد به امکانات که بر عهده سازمانهاست. تئاتر میتواند بسیار فرهنگساز باشد؛ اما متأسفانه امروزه نقش بسیار ضعیفی را در این زمینه به دلیل نبود امکانات و محدودیتهایی که ذکر شد، ایفا میکند.
چند درصد از مخاطبان شما مخاطبان حرفهای هستند؟
بیشک ما تئاتر را برای مخاطب عام تولید میکنیم، نه مخاطب خاص و حرفهای. به نظر من کاری که برای مخاطب ساخته میشود، باید به فهم مخاطب کمک کند. ما قرار نیست دانستههای او را تثبیت کنیم و باید بکوشیم تا فهم او را در زمینه شکل و محتوا گستردهتر کنیم.
در عین حال، با عوامگرایی بهشدت مخالفم؛ زیرا محتوایی که با این هدف ساخته شود، کمکی برای رشد فرهنگی و توسعه آن به مخاطبان ارائه نمیدهد.
به نظر میرسد در گذشته تئاتر در اصفهان از نظر جذب مخاطب موفقتر بوده است. دلیل این موفقیت به نظر شما چیست؟
ویژگی اصلی تئاتر اصفهان در گذشته، مردمی بودن و عامپسند بودن آن است. یکی دلایلی که باعث بروز این ویژگی در تئاتر آن زمان بود، فضای جامعه بود؛ زیرا تئاتر بهعنوان یک رسانه قدرتمند عمل میکرد. دو دهه بعد از آن دهه، مثل دهه شصت، بنا به دلایل مختلفی، این رابطه با مخاطب مقداری کمتر شد.
سپس با گسترش آموزش در اصفهان و ورود برخی از بزرگان دانشگاهی، تئاتر شکل دیگری به خود گرفت و به مرور توانست مخاطب خود را پیدا کند. اما درباره چند سال اخیر، متأسفانه جریان مشخصی در شهر اصفهان بهصورت دائم مطرح نشده و تمام جریانات اخیر مقطعی بوده است.
چرا ما الان شاهد جریان مشخصی نیستیم؟
تنها دلیل این معضل، بلاتکلیفی برای روشنسازی در زمینه محتوا با توجه به گذشته تئاتر است. تئاتر اصفهان نمیداند میخواهد سبک مدرن را در پیش بگیرد، یا سبک گذشته را الگوی خویش قرار دهد؛ بااینحال، آنچه امروزه بهعنوان ویژگی اصلی به چشم میآید، استعدادهای فراوان و پتانسیلهای بسیار قوی است.
