به گزارش اصفهان زیبا؛ سالها در اصفهان باافتخار درباره استفاده از پساب حرف زده شد و جنگ برای استفاده از پساب بالا گرفت. با خشک شدن زایندهرود و کاهش آبهای زیرزمینی، استفاده از پساب تصفیهشده در صدر برنامههای شهری و استانی قرار گرفت.
بعدازآن شهرداری برای آبیاری فضای سبز و صنایع برای گرفتن سهم بیشتری از پساب رقابت کردند؛ اما هر چه پساب بیشتری تصفیه و فروخته شد، غول فرونشست هم بزرگتر شد و خون بیشتری از درون رگهای زمین اصفهان، مکید. متولیانی که بر طبل استفاده از پساب میکوبیدند، بدون نگاه بهحق محیطزیست و حقابه آبخوان بیجان اصفهان، همه پساب را مصادره کردند و در کنار خشکی زایندهرود و برداشتهای غیرمجاز، فرونشست را تشدید کردند.
آبخوان تغذیه نمیشود
اصفهان جزء اولین استانهایی است که شبکه فاضلاب در آن پیاده شد. سالها این شبکه در شهر گسترش پیدا کرد و پساب فاضلاب، جذب لایههای زمین میشد. با خشک شدن زایندهرود و کاهش سفرههای زیرزمینی، این پساب دیگر تقریباً جذب نشد و به سمت تصفیه پساب برای جبران کمآبی حرکت کردیم و استفاده از این پساب برای صنایع، خبر خوشایندی بود که تقریباً همه از آن استقبال کردند؛ امادر کنار افزایش استفاده از پساب، مسئله فرونشست تشدید شد و پیدا کردن ارتباط میزان استفاده پساب و تشدید فرونشست، ما را به سمت بررسی موضوع و شنیدن صحبت کارشناسان در تائید یا رد این مسئله برد. در ابتدا به سراغ مدیرکل محیطزیست استان اصفهان، رفتیم.
داریوش گلعلیزاده در گفتوگو با«اصفهان زیبا» با تأکید بر اینکه سهم آبخوان از فاضلاب اصفهان تأمین نمیشود، گفت: متأسفانه با قطع دائمی آب زایندهرود، آبخوان تغذیه نمیشود. آن چیزی که در قالب فاضلاب وارد خاک میشد و توسط خاک تصفیه و باعث تغذیه آبخوان میشد، امروز با تصفیه کامل پساب فاضلاب، انجام نمیشود. در حال حاضر قسمتی از پساب تصفیهشده در کشاورزی، قسمتی در فضای سبز و قسمتی هم برای صنعت استفاده میشود و این مسئله وضعیت آبخوان را وخیم کرده است.
باید 30 درصد از فاضلاب به آبخوان تزریق میشد
گلعلیزاده در ادامه با اشاره به اینکه حداقل باید 30 درصد از فاضلاب به آبخوان تزریق میشد تا شرایط فرونشست در اصفهان تشدید نشود، افزود: هرساله شاهد برداشت آبهای زیرزمینی و فقیر شدن آبخوان در اصفهان هستیم که باعث تشدید فرونشست میشود.
او با تأکید بر اینکه سازمان محیطزیست مطالبهگر است و وظیفه آب منطقهای است که حقابه آبخوان را بهخصوص در طرحهایی که برای فاضلاب اجرا کرده است، مشخص میکرد، اظهار داشت: باید برای تغذیه آبخوان، مکانی برای این منظور در نظر گرفته میشد؛ اما این اتفاق نیفتاده و فکری برای سفرهای که از چند طرف مورد تهدید است، نشده است. ازیکطرف با کاهش نزولات آسمانی مواجهیم و از طرفی با برداشت آب از چاههای عمیق که هرسال عمق آن بیشتر میشود، روبرو هستیم که تشدید برداشت از آبخوان را به همراه داشته است. فاضلاب را هم که از آبخوان دریغ کردیم که این مسئله باعث تقویت و تشدید فرونشست در اصفهان میشود.
تشدید فرونشست در شهرهایی که فاضلاب دارد
گلعلیزاده در ادامه در خصوص اهمیت استفاده از فاضلاب در شهرها و نقش آن در تقویت آبخوانها گفت: امکان اینکه بگوییم صنعت جمعآوری فاضلاب و تصفیه آن وجود نداشته باشد،نیست. موضوع این است که فاضلاب از تشدید آلودگی خاک و آب جلوگیری میکند و پساب تصفیهشده برای مصرف صنعت به کار میرود؛ اما موضوع فرونشست بسیار مهم است و غیرقابلبرگشت است. ما میتوانیم هم تصفیه فاضلاب را داشته باشیم وهم حقابه آبخوان را تأمین کنیم که متأسفانه این اتفاق در اصفهان نیفتاده است.
او با اشاره به اینکه شهرهایی که تصفیه فاضلاب دارند، فرونشست در آنها شدت بیشتری دارد، بیان کرد: اگر ورودی به آبخوان نداشته باشیم و برداشت غیرمجاز از آبخوان ادامه داشته باشد، نتیجهای جز تشدید فرونشست نداریم. ما همیشه این مسئله را در استان هشدار دادیم که باید اقدامات قانونی، سفتوسخت و بدون ملاحظه انجام شود. استفاده از پساب برای صنایع و دیدن منافع صنعت کوتاهمدت است؛ ولی حفظ سرزمین و تمدن در اولویت است.
تأمین حقابه آبخوان، تکلیف قانونی آب منطقهای و وزارت نیرو است
او در خصوص تکالیف قانونی مشخصشده برای تأمین آبخوان در اصفهان گفت: تأمین حقابه آبخوان، یکی از تکالیف قانونی آب منطقهای و وزارت نیرو است که باید در این مسیر حرکت میکردند؛ اما متأسفانه این اتفاق نیفتاده است. مسئله این است که تأمین آب برای مصرف صنعت و تولید اشتغال، به چه قیمتی انجام میشود؟ ما باید محدودیت ایجاد میکردیم تا صنعت به سمت مصرف بهینه آب برود. ما باید در اصفهان برای جلوگیری از تشدید فرونشست و تغذیه آبخوان، تصمیمات سخت بگیریم و میزان خسارت را به حداقل برسانیم. باید قبول کنیم زمان اجرای قوانین سختگیرانه و تغییر ریل و جراحی، فرارسیدهاست.
او مجدداً با تأکید بر اینکه در حال حاضر هیچگونه حقابهای برای تغذیه آبخوان از طریق فاضلاب در نظر گرفته نمیشود، گفت: اینکه بگویند آب پساب در مادیها رها میشود، نمیتواند به تغذیه آبخوان کمک کند؛ چون یا تبخیر میشود یا برای مصرف درختها استفاده میشود. آب برای تغذیه آبخوان، باید مستقیم وارد خاک شود و مکانی مشخص داشته باشد.
گلعلیزاده تأکید کرد: وقتی آب مازادی از پساب وجود داشته باشد، رهاسازی نمیشود. درحالیکه این آب مازاد نیست، حقابه آبخوان است؛ اما متأسفانه به بهانه آب مازادبه سمت توسعه شهرک صنعتی میرویم. ما باید محدودیت داشته باشیم و به سمت بهرهوری در صنایع برویم و از توسعه صنعتی جلوگیری کنیم تا وضعیت نامناسب آبخوان و فرونشست تشدید نشود.
بنا به گفته مدیرکل محیطزیست استان اصفهان، آبخوان اصفهان سالانه 360 میلیون مترمکعب ورودی نیاز دارد تا در شرایط فعلی بماند و 13 میلیارد مترمکعب بدهی از سالهای گذشته به آبخوان داریم. انجام ندادن برخی اقدامات در استان به تشدید شرایط بحرانی آبخوان و فرونشست کمک میکند. استفاده کمتر از سفرهای زیرزمینی و مسدود کردن چاههای غیرمجاز، استفاده صنایع از آبهای غیرمتعارف با در نظر گرفتن رعایت حقابه آبخوان، بالا بردن راندمان در صنایع و کاهش مصرف آب در صنایع، جلوگیری از توسعه صنایع بهویژه صنایع آببر در اصفهان، راهکارهایی است که برای جلوگیری از تشدید فرونشست و تقویت آبخوان مطرح شد.
با تغذیه آبخوان فرونشست کنترل میشود
برای بررسی بهتر نقش شبکه فاضلاب و قطعی پساب فاضلاب در تشدید فرونشست، به سراغ رضا اسلامی کارشناس زمینشناسی رفتیم. او در گفتوگو با «اصفهان زیبا» ضمن تائید این نکته که با تصفیه کامل پساب و استفاده آن در صنعت و فضای سبز، آبخوان تغذیه نمیشود، گفت: اگر پساب صرف تغذیه آبخوان بشود خوب است؛ اما عملاً این اتفاق نمیافتد. این در صورتی است که وقتی آبخوان تخریب شود، دیگر نمیتوان آن را پویا وزنده کرد.
اسلامی با اشاره به اینکه آبخوان و دشت برخوار در حال فرونشست است و این فرونشست درشیب لوله فاضلاب و تخریب آن تأثیرگذار است، افزود: در حال حاضر سهچهارم آب آبخوان مصرفشده و از 12 میلیارد مترمکعب تنها 3 میلیارد مترمکعب باقیمانده است. وقتی آبخوان را با پساب تغذیه کنیم، حداقل میتوانیم فرونشست را کنترل کنیم.
سهم حقابه آبخوان از پساب، صفر است
او با اشاره به اینکه امروز تقاضا برای پساب بالا رفته و همه بهویژه صنایع مشتاق دریافت پساب هستند، گفت: اتفاقی که میافتد این است که امروزحقابه آبخوان صفر است و حقابهای از پساب به زمین نمیرسد و ما باید حقابه زمین را بدهیم.
او در پاسخ به این سؤال که آیاجذب فاضلاب به زمین امکان آلوده کردن آبهای زیرزمینی را دارد یا خیر، بیان داشت: در قدیم حرف این بود که چاههای جذبی باعث آلودگی لایههای زیرزمینی میشود اما سالیان سال در شهرها همین چاههای جذبی فاضلاب وجود داشته، کما اینکه هنوز در بسیاری از شهرها فاضلاب وجود ندارد و مردم از آب چاه هم استفاده میکنند. البته خوبی آبخوان اصفهان این است که بافت ساندویچی دارد و دو لایه رس دانهریز و یکلایه شن شسته شده رودخانهای دارد که ضخامت شن در رودخانه زایندهرود بیشتر از همهجاست و بهتدریج به سمت شمال کمعمقتر میشود. این لایه شن نقش تصفیهخانه را دارد و فاضلاب را تصفیه میکند.
تغذیه آبخوان با پساب، مساوی با کنترل فرونشست و کاهش تخریب زلزله
این کارشناس زمینشناسی در ادامه اظهار داشت: الان لایه شن دانهدرشت ندارد و آبی که برداشت میشود از لایه دانهریز رس و زیر این لایه است. آب لایه شنی بهمرور تخلیهشده و فضا متراکم شده؛ یعنی یک دیوار بتنی زیر آن داریم و چطور این لایه بتنی میخواهد آبخوان را تغذیه کند؟ حتی با آب باران هم امکان تغذیه نیست. تنها کاری که میشود کرد این است که با پساب، لایه شنی را تغذیه کرد که دو فایده دارد: کنترل فرونشست و کاهش تخریب در مواقع زلزله.
او ادامه داد: اگر در اصفهان زلزله اتفاق بیفتد، باوجود آب در لایه شنی، امواج زلزله با سرعت کمتری به سطح زمین میرسد. هر چقدر تراکم داشتهباشیم، امواج زلزله از آب عبور نمیکند و سرعتش کم میشود؛ ولی وقتی آب کم باشد و لایه متراکم باشد، زلزله سریع وبا سرعت بیشتری به سطح زمین میرسد. اصفهان شهری بوده است که زلزله بزرگمقیاس نداشته است؛ اما وقتی لایههای زمینبر اثر بیآبی متراکم بشود، با توجه به اینکه ساختمانها هم براثر فرونشست ضعیف شدهاند، در صورت وقوع یک زلزله کوچکمقیاس، قدرت تخریب افزایش پیدا میکند.
اسلامی به رهاسازی پساب در مادیها توسط شهرداری اشاره و تأکید کرد که این حجم رهاسازی برای تغذیه آبخوان کافی نیست؛ البته استفاده از پساب برای فضای سبز و صنایع که منجر به استفاده نکردن از آبخوان میشود، جای شکر دارد.
او در ادامه تصریح کرد: 80 میلیون مترمکعب آب از دریا وارد اصفهان میشود که بخشی از آن وارد صنعت میشود. آیا وقتی صنایع آب دریا را استفاده کردند، آن میزان که از زایندهرود و چاهها میگرفتند را بخشیدند؟ خیر. تغذیه آبخوان باید روال طبیعی خودش را انجام دهدو باید زایندهرود جاری باشد و به حفظ آبخوان کمک کند.
اگر پساب جذب زمین میشد، اصفهان هیچوقت درگیر فرونشست نمیشد
بنا به گفته این کارشناس زمینشناسی، سهم آب شرب اصفهان 450 میلیون مترمکعب است که 90 درصد آن تبدیل به پساب و وارد فاضلاب میشود که بخشی از آن تصفیه و دوباره استفاده میشود و به زمینبر نمیگردد. اگر این پساب با چاه جذبی وارد لایههای زمین میشد، اصفهان هیچوقت درگیر فرونشست نمیشد؛ اما متأسفانه به پساب هم چشم دوختهشده است و بدون پرداخت حقابه زمین، از تمامی پساب استفاده میشود.
او در پایان با اشاره به اینکه نمیتوان در کل منکر فواید شبکه فاضلاب شد، بیان داشت: نمیتوانیم بگوییم شبکه فاضلاب مفید نبوده؛ ولی خوب اجرانشده است. ما باید لولهکشی میکردیم و آب تصفیهشده را به زمینبر میگرداندیم. البته در حال حاضر با توجه به کمبود آب، پساب بسیار ارزشمند شده است و همه به دنبال استفاده از پساب هستند و بهنوعی بر سر پساب جنگ است.
