به گزارش اصفهان زیبا؛ ایران و عراق در سالهای گذشته اقتصادی را شکل دادهاند که مرزهای سیاسی بهتنهایی قادر به توضیح آن نیست؛ از انرژی و مواد غذایی گرفته تا کالاهای مصرفی، حملونقل و بازارهای مرزی، منافع اقتصادی دو کشور به یکدیگر گره خورده است.
عراق یکی از مهمترین بازارهای صادراتی ایران به شمار میرود و در مقابل، بخشهایی از بازار و زنجیره تأمین عراق نیز به استمرار ورود کالا از ایران وابسته شده است. بههمین دلیل، هرگونه اختلال جدی در این مسیر، تنها برای تهران هزینهزا نیست و بغداد نیز از پیامدهای آن متضرر خواهد شد. این درهمتنیدگی در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که منطقه بار دیگر در معرض تنشهای امنیتی و فشارهای سیاسی قرار گرفته است.
محدودیتهای ناشی از جنگ، اختلال در مسیرهای تجاری، فشار آمریکا بر کشورهای همسایه ایران و تغییرات بازار انرژی، میتواند هزینه مبادلات را افزایش دهد و مسیر تجارت منطقه را تغییر دهد. با این حال، تجارت میان ایران و عراق طی سالهای گذشته نشان داده که منافع اقتصادی دو طرف در بسیاری از مواقع توانسته بر موانع سیاسی غلبه کند. از طرفی اهمیت این رابطه برای ایران تنها به میزان صادرات محدود نمیشود.
بازار عراق برای بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی یک بازار نزدیک، نقدشونده و در دسترس است؛ بازاری که در شرایط دشوار اقتصادی میتواند بخشی از ظرفیت تولید کشور را فعال نگه دارد. از سوی دیگر، عراق نیز برای تأمین بخشی از نیازهای مصرفی و انرژی خود به ارتباط با ایران نیاز دارد.
همین وابستگی متقابل باعث شده است که تجارت دو کشور حتی در دورههای بحرانی نیز بهطور کامل متوقف نشود. با این حال، تکیه بر این وابستگی بهعنوان یک تضمین دائمی، میتواند خطایی راهبردی باشد. معادلات سیاسی عراق در حال تغییر است، بازیگران خارجی برای محدود کردن مناسبات اقتصادی ایران فشار وارد میکنند و بغداد نیز تلاش دارد روابط خود را میان بازیگران مختلف منطقهای و فرامنطقهای متوازن کند.
بنابراین، حفظ سهم ایران از بازار عراق صرفاً با اتکا به سابقه روابط یا نزدیکی جغرافیایی ممکن نیست و نیازمند تقویت همزمان مناسبات اقتصادی، سیاسی و سازوکارهای رسمی تجارت است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا پیوندهای اقتصادی تهران و بغداد آنقدر عمیق شده است که بتواند در برابر فشارهای سیاسی خارجی و سیاست اخیر آمریکا در فشار آوردن بر کشورهای در ارتباط با ایران برای قطع این روابط در حوزه های مختلف مقاومت کند، یا اینکه تغییر موازنههای سیاسی منطقه در نهایت میتواند مسیر تجارت میان دو کشور را نیز دستخوش تغییر کند؟
پرسشی که محمدتقی نقدعلی، رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق و نماینده مردم خمینیشهر در مجلس شورای اسلامی و محمدعلی مسافری، کارشناس حوزه تجارت با عراق در خصوص آن با «اصفهان زیبا» به گفت وگو نشستند و در تشریح ابعاد سفر اخیر هیئت پارلمانی ایران به عراق با ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، از رایزنی درباره مسائل سیاسی، اقتصادی و منطقهای و طراحی مدلهایی برای کاهش فشار اقتصادی بر دو کشور تا وضعیت مناسبات اقتصادی دو کشور و عمق وابستگی متقابل تهران و بغداد گفتند؛ اینکه فشارهای سیاسی خارجی، دستکم در کوتاهمدت، نمیتواند بهراحتی این روابط تجاری را تحتالشعاع قرار دهد.
مدلهایی برای رفع فشار اقتصادی به ایران و عراق طراحی شده است
نماینده مردم خمینیشهر در مجلس شورای اسلامی و رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق، با تشریح جزئیات سفر اخیر خود به همراه هیئت پارلمانی ایران به عراق، گفت: این سفر دو بعد داشت؛ بخشی از آن در چارچوب گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق و با محوریت توسعه همکاریهای پارلمانی میان دو کشور انجام شد و بخش دیگر، به مذاکرات ریاست تیم مذاکرهکننده با مقامات عراقی درباره مسائل سیاسی، اقتصادی و منطقهای اختصاص داشت.
محمدتقی نقدعلی اظهار کرد: در بخش نخست این سفر، گروه دوستی ایران و عراق به ریاست بنده و با همراهی دو تن از اعضای این گروه، از جمله آقای فلاح، نماینده رشت و خانم جهانگیری، نماینده ارومیه، و همچنین یکی از اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس، در عراق حضور داشت.
او با اشاره به نقش گروههای دوستی پارلمانی در توسعه روابط دو کشور افزود: در این بخش، طبیعتاً عمده همکاریهای پارلمانی محور سفر قرار گرفت؛ چراکه بسیاری از اموری که در قالب ارتباطات مرسوم دیپلماتیک میان دو کشور قابل حل نیست، از طریق گروههای دوستی پارلمانی تسهیل میشود. این نماینده مردم خمینی شهر در مجلس ادامه داد: این همکاریها حوزههای مختلفی از جمله قانونگذاری، امور قضایی، اقتصادی، فرهنگی و سایر ارتباطات میان دو کشور را دربرمیگیرد.
همچنین موضوعاتی مانند ارتباطات اجتماعی و تبادل محکومان نیز میتواند از طریق این ارتباطات پارلمانی پیگیری و تسهیل شود. او گفت: در جریان این سفر، جلساتی با ریاست دستگاه قضایی عراق، ریاست مجلس و جمعی از نمایندگان مجلس این کشور برگزار شد و درباره همکاریهای پارلمانی میان دو کشور گفتوگوهایی صورت گرفت.
دیدار با فعالان اقتصادی ایران و عراق
رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق با اشاره به بخش اقتصادی سفر خود به عراق تصریح کرد: در کنار این جلسات، نشستی نیز با فعالان اقتصادی ایرانی حاضر در عراق، فعالان اقتصادی عراقی و مجموعهای از فعالان اقتصادی دو کشور که بهصورت مشترک میان ایران و عراق فعالیت میکنند، برگزار شد.
او افزود: در این نشست، مسائل و مشکلات فعالان اقتصادی در حوزههای مختلف مطرح و درباره راهکارهای پیگیری آنها گفتوگو شد. بخشی از این مسائل نیازمند ورود گروههای دوستی پارلمانی دو کشور و همکاری سفارت جمهوری اسلامی ایران در عراق، دولت و وزارت امور خارجه است تا تصمیمات و توافقات انجامشده به مرحله اجرا برسد.
نقدعلی با بیان اینکه در این زمینه تصمیمات خوبی اتخاذ شده است، گفت: در آینده نزدیک نیز جلسهای در ایران خواهیم داشت تا موضوعات مطرحشده پیگیری شود. او همچنین از احتمال سفر رئیس دستگاه قضایی عراق به ایران خبر داد و اظهار کرد: احتمال این سفر بسیار زیاد است و اگر مانعی پیش نیاید، تقریباً قطعی است که ریاست دستگاه قضایی عراق در آینده نزدیک سفری به ایران خواهد داشت.
رایزنی درباره فشار اقتصادی ناشی از بستهشدن تنگه هرمز
نماینده مردم خمینیشهر در ادامه با تشریح بخش دوم سفر هیئت پارلمان ایران به عراق گفت: بخش دوم سفر به مواردی اختصاص داشت که بهصورت خاص، ریاست تیم مذاکرهکننده با مقامات عراقی درباره آنها گفتوگو داشت. او افزود: در این مذاکرات، موضوعات مختلفی از جمله جبهه مقاومت، مسائل مرتبط با بستهشدن تنگه هرمز، فشار اقتصادی ایجادشده برای عراق، موضوع فروش نفت و همچنین مطالبات ایران از عراق مورد بحث و بررسی قرار گرفت. ن
قدعلی تصریح کرد: در این خصوص، یکسری مدلها طراحی شده است. عمده این جلسات را ریاست محترم مجلس بهصورت اختصاصی با برخی مقامات عراقی برگزار کردند و اعضای گروه دوستی پارلمانی در این جلسات حضور نداشتند، اما بهصورت اجمالی و سربسته، از بخشی از گفتوگوها اطلاع حاصل شد.
او ادامه داد: جمعبندی این مذاکرات آن است که مدلهایی برای رفع فشار اقتصادی که از یک سو در اثر شرایط موجود به ایران وارد میشود و از سوی دیگر در اثر بستهشدن تنگه هرمز به عراق وارد شده، طراحی شده است. رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق با اشاره به اینکه جزئیات این مدلها در حال حاضر قابل انتشار نیست، گفت: انشاءالله در صورت اجرایی شدن این مدلها، به میزانی که امکان رسانهای شدن آنها وجود داشته باشد، جزئیات آن اعلام خواهد شد. نقدعلی همچنین با اشاره به موضوع جبهه مقاومت عنوان کرد: یکی دیگر از محورهای مورد تأکید در این سفر، بحث جبهه مقاومت و گروههای مقاومت عراقی بود.
او خاطرنشان کرد: در این سفر بر تقویت گروههای مقاومت و حمایت از آنها برای مقابله با استکبار تأکید شد. نقدعلی افزود: بنابراین، سفر اخیر در دو سطح دنبال شد؛ در سطح نخست، توسعه و تسهیل همکاریهای پارلمانی، قضایی، اقتصادی و فرهنگی میان ایران و عراق و در سطح دوم، رایزنی درباره مسائل سیاسی و منطقهای، فشارهای اقتصادی ناشی از شرایط موجود، مطالبات ایران از عراق و همچنین تقویت جبهه مقاومت و گروههای مقاومت عراقی مورد پیگیری قرار گرفت.
در هم تنیدگی اقتصاد ایران و عراق مزیتی که در کوتاه مدت گسستنی نیست
محمدعلی مسافری، کارشناس حوزه تجارت با عراق نیز با تشریح وضعیت روابط اقتصادی و تجاری ایران و عراق، این کشور را مهمترین شریک تجاری ایران در حوزه صادرات دانست و گفت: روابط اقتصادی دو کشور به دلیل درهمتنیدگی منافع، ارزش افزوده بالای کالاهای ایرانی در بازار عراق و وابستگی متقابل دو کشور، حتی در شرایط جنگی و تحت فشارهای سیاسی خارجی نیز ادامه داشته و به نظر نمیرسد در کوتاهمدت تحت تأثیر فشارهای آمریکا و سایر کشورها قرار گیرد.
او اظهار کرد: عراق بهعنوان مهمترین شریک تجاری ایران در حوزه صادرات، هم از منظر استراتژیهای اقتصادی، هم از نظر میزان ارزش افزوده صادرات و هم از منظر سیاسی، جایگاه ویژهای برای ایران دارد. ایران در صادرات کالاهای تمامشده به عراق، برخلاف برخی بازارها مانند چین یا امارات که ممکن است بیشتر مقصد مواد اولیه باشند، کالاهای مصرف نهایی صادر میکند و این کالاها از ارزش افزوده بالایی برخوردارند.
مسافری افزود: از سوی دیگر، برندهای ایرانی و کالاهای مصرفی ایران در بازار عراق جایگاه نسبتاً خوبی دارند و میتوان گفت بعد از ترکیه، کالاهای ایرانی از بالاترین جایگاه در میان برندهای تجاری و کالاهای مصرفی عراق برخوردارند. همین موضوع از منظر الگوی مصرف نیز عراق را به تداوم تعاملات تجاری با ایران ترغیب میکند.
جنگ هم نتوانست جریان تجارت را متوقف کند
این کارشناس حوزه تجارت با عراق با اشاره به تداوم صادرات میان دو کشور در شرایط جنگی گفت: در یک سال اخیر و پس از جنگ ۱۲روزه، بسیاری تصور میکردند صادرات ایران به عراق تحتالشعاع قرار گیرد، اما با وجود وقوع جنگ و حتی مشکلاتی که در مقاطعی برای تولید و تأمین کالا در ایران ایجاد شد، صادرات همچنان ادامه پیدا کرد.
او ادامه داد: در جنگ ۱۲روزه هیچگونه بستهشدن مرزی میان ایران و عراق اتفاق نیفتاد و در جنگ اخیر نیز اگرچه در برخی روزها به دلایل امنیتی و برای مدت بسیار محدودی مرزها بسته شد، اما از نظر تجاری، مرز در تمام ایام جنگ باز بود و دادوستد تجاری انجام میشد. این موضوع نشان میدهد حتی در حادترین شرایط نیز میان دو کشور وابستگی اقتصادی وجود دارد و همین وابستگی، دو طرف را به ادامه دادوستد تجاری ملزم میکند.
مسافری صادرات ایران به عراق را به دو بخش تقسیم کرد و گفت: یک بخش از صادرات ایران به عراق، صادرات دولتی است که محصولاتی مانند گاز و برق را شامل میشود. این کالاها از نظر عراق استراتژیک هستند و برای ایران نیز اهمیت دارند، چراکه صادرات گاز و برق یک مجرای درآمد ارزی برای دولت ایران محسوب میشود. بخش دیگر، صادرات کالاهای تمامشده است که با جرئت میتوان گفت بیشترین فعالان آن را بخش خصوصی تشکیل میدهند و دولت در این بخش نقش بسیار کوچکی دارد. ماهیت بخش خصوصی ایجاب میکند که در صورت وجود ارزش افزوده، صادرات انجام دهد و طی سالهای اخیر کالای ایرانی توانسته با داشتن ارزش افزوده مناسب در بازار عراق جایگاه خود را پیدا کند و به صادرات ادامه دهد.
او خاطرنشان کرد: در یک سال اخیر نیز با وجود همه مشکلات، صادرات کالا از ایران به عراق ادامه داشته است. نکته جالب این است که هر زمان قیمت دلار در ایران افزایش پیدا میکند، صادرات نیز بیشتر میشود، زیرا ارزش دلاری کالای صادراتی برای خریدار خارجی کاهش پیدا میکند و کالا جذابتر میشود. پس از جنگ اخیر نیز با وجود اینکه تأمین مواد اولیه در ایران با مشکلات زیادی مواجه شد و بسیاری از شرکتهای تولیدی در تأمین مواد اولیه خود مشکل داشتند، صادرات کالای ایرانی همچنان ادامه پیدا کرد و در این چند سال نیز متوقف نشده است.
منافع اقتصادی، سیاست را عقب میراند
مسافری درباره فشارهای آمریکا بر کشورهای همسایه ایران برای کاهش تعاملات تجاری با کشورمان گفت: در روزهای اخیر با موضوع فشار آمریکا بر کشورهای همسایه برای عدم تعاملات تجاری مواجه هستیم، اما به نظر من عراق از نظر ماهیت تجارت نمیتواند وارد این چرخه و فشاری شود که آمریکا ایجاد کرده است.
او تصریح کرد: قطعاً این شرایط چالشبرانگیز است و چالشهایی ایجاد خواهد کرد، اما شرایط به نحوی نیست که حداقل در کوتاهمدت و طی یک یا دو سال آینده بتواند اثر زیادی بر صادرات ایران به عراق داشته باشد یا موجب کاهش قابل توجه آن شود.
ایران در شرایط جنگی بیش از گذشته به عراق نیاز دارد
این کارشناس حوزه تجارت با عراق همچنین در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به افزایش وابستگی ایران به عراق در شرایط فعلی گفت: درشرایط جنگی و حتی شرایط حساسی که اکنون وجود دارد، وابستگی ایران به عراق بیشتر شده است. اگر قبلاً میتوانستیم بگوییم عراق به ایران وابسته است، اکنون باید بگوییم در شرایط فعلی و با توجه به بستهشدن تنگه هرمز توسط آمریکا، ورود کالاهای اساسی به ایران با مشکل مواجه شده و این مسئله وابستگی ایران به عراق را افزایش میدهد.
او افزود: یکی از تعاملات سیاسی و دستاوردهای اخیر هیئت تجاری ایران در عراق این بود که تیم ایرانی بتواند از کانال عراق، کالاهای اساسی وارد کند. این بدهبستان تجاری یک سودآوری دوطرفه دارد و تمام بخشهای دولتی و خصوصی را به سمت ایجاد همبستگی و هموار کردن مسیر تجارت در شرایط فعلی سوق میدهد.
مسافری ادامه داد: بخش تولید ایران طی یک دهه اخیر، بهویژه بهشدت به صادرات به عراق وابسته بوده و یکی از مجاری درآمدی و عوامل سرپا ماندن بخش تولید ایران، صادرات کالا به عراق بوده است. با توجه به تورمی که اکنون در ایران حاکم است و رکودی که همراه با تورم شکل گرفته، جذابیت بازار عراق برای تولیدکنندگان ایرانی بیشتر شده است؛ زیرا تولیدکننده میتواند کالای تمامشده خود را به عراق صادر کند و فروش نقدی داشته باشد. او گفت: وقتی این چرخش مالی در شرکتها اتفاق بیفتد، طبیعتاً میتواند پایداری آنها را بیشتر کند و به ادامه فعالیت بخش تولید کمک کند.
کالای ایرانی؛ حلقهای از زنجیره تأمین بازار عراق
مسافری با اشاره به وابستگی بازار عراق به کالاهای ایرانی اظهار کرد: مردم عراق و حتی بازرگانان عراقی میدانند و مطمئن هستند که اگر مرزهای ورودی کالا از ایران به عراق بسته شود، معیشت آنها دچار مشکل خواهد شد. آنها این موضوع را در جریان جنگ نیز تجربه کردهاند.
او افزود: برخی کالاهای اساسی که از ایران وارد عراق میشد، در مقاطعی به دلیل اینکه ایران در شرایط جنگی قصد مدیریت بازار داخلی خود را داشت، با ممنوعیت خروج از کشور مواجه شد. مردم عراق در آن مقطع دیدند که وقتی ایران صادرات برخی کالاها را ممنوع کرد، عراق بهشدت با کمبود همان کالا، مواد غذایی یا حتی کالاهای مصرفی مواجه شد.
بنزین؛ نمونهای از وابستگی متقابل دو بازار
کارشناس حوزه تجارت با عراق با اشاره به وضعیت قیمت بنزین در عراق نیز گفت: طبق آماری که اخیرا داشتم، قیمت بنزین در جنوب عراق، شمال عراق و اقلیم کردستان حداقل یک دلار و حداکثر حدود یکونیم دلار است. یعنی قیمت هر لیتر بنزین در اقلیم کردستان عراق حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان به فروش میرسد. او یکی از دلایل این وضعیت را کاهش تولید بنزین در ایران دانست و ادامه داد: کاهش تولید بنزین در ایران موجب شده ایران نتواند مانند گذشته بنزین به عراق صادر کند و این موضوع بازار عراق را نیز تحتالشعاع قرار داده است.
مسافری همچنین به سیاستهای دولت ایران در حوزه سوخت اشاره کرد و افزود: سیاستهای دولت فعلی ایران در خصوص بنزین و ایجاد سهمیهبندی متقارن و آزادسازی قیمت برای مازاد مصرف، این علامت را به کشورهای همسایه میدهد که مسیر قاچاق بنزین در حال بسته شدن است. آنها نیز پیشاپیش به استقبال گرانی بنزین رفتهاند.
او ادامه داد: نسبت به کشورهای همسایه، قیمت حاملهای انرژی در ایران بهشدت پایین است و اصلاح قیمتها میتواند شرایط تولید را نیز بهبود دهد؛ زیرا اصلاح قیمت حاملهای انرژی موجب میشود مصرفهای بیرویه و قاچاق کاهش پیدا کند یا متوقف شود و تولید حاملهای انرژی بیشتر معطوف به بخش تولیدی و کارخانهها شود و در نهایت به رونق تولید کمک کند. امیدواریم این موضوع طی یکی دو هفته آینده در ایران نیز انجام شود و ثمره آن حداقل به بخش تولیدی برسد.
درهمتنیدگی اقتصادی؛ مزیتی که نباید دائمی فرض شود
مسافری در جمعبندی وضعیت روابط اقتصادی ایران و عراق خاطرنشان کرد: بهصورت کلی، شرایط ارتباط اقتصادی ایران و عراق پایدار است و وابستگی دو کشور به یکدیگر از نظر اقتصادی به اندازهای است که عوامل خارجی، چه سیاسی و چه غیرسیاسی و حتی شرایط جنگی، نمیتواند بهراحتی در آن مداخله کند. او افزود: مردم عراق نیز به این نتیجه رسیدهاند که کالای ایرانی جایگاه مناسبی در بازار آنها دارد و تجار عراقی نیز به این اطمینان رسیدهاند که کالای ایرانی میتواند جایگاه خوبی در بازار عراق داشته باشد.
او با اشاره به افزایش هزینه واردات کالا از دیگر کشورها اظهار کرد: همانطور که ورود کالاهای خارجی از کشورهایی مانند چین، کشورهای اروپایی و حتی امارات به ایران گرانتر شده، این مسئله شامل عراق نیز شده و هزینه جابهجایی کالا از چین و سایر کشورها به عراق افزایش پیدا کرده است. بنابراین شرایط ایران از نظر تأمین کالا همچنان برای تجار عراقی یک مزیت محسوب میشود و همین مسئله میتواند به رونق بیشتر بازار کمک کند و تا حدودی نیز این اتفاق افتاده است.
این کارشناس حوزه تجارت با عراق تأکید کرد: عراق بهصورت کلی از نظر اقتصادی با ایران درهمتنیده است؛ نه ایران میتواند دست از اقتصاد عراق بردارد و نه عراق میتواند تأمین و اقتصاد ایران و تجارت با ایران را فراموش کند.
تهران برای حفظ بازار عراق به دیپلماسی اقتصادی نیاز دارد
مسافری عنوان کرد: طی سالهای اخیر، به دلیل اینکه ساختار تجاری و اقتصادی میان دو کشور در فرآیندهای بانکی رسمی تعریف نشده است، تحریمها و اعمال قوانین سختگیرانه بانکی نیز نمیتواند بهراحتی این موضوع را تحتالشعاع قرار دهد. سالهاست که با عراق بهصورت تجاری و نفتی کار میکنیم و از مسیرهای غیررسمی پول وارد ایران میشود. این موضوع هم خواست دولت عراق است، هم دولت ایران و هم تجار دو کشور.
او در پایان گفت: درهمتنیدگی تجارت دو کشور اکنون جزو مزیتهایی است که ایران برای عراق و عراق برای ایران دارد و این شرایط امیدوارکننده است. به نظر نمیرسد در کوتاهمدت شرایط سیاسی و اعمال فشارهای آمریکا و سایر کشورها بتواند این روابط را بهشدت تحتالشعاع قرار دهد.
مسافری خاطرنشان کرد: ایران نیز باید جایگاه خود را از نظر سیاسی در عراق قویتر کند و با همسو شدن با سیاستهای خارجی عراق، به نظر من میتواند این فرآیند را بهبود ببخشد و در آنجا نیز ضمن حفظ جایگاه قبلی خود، جایگاه خود را بهعنوان یکی از بازیگران مؤثر منطقه حفظ کند.
