جدیدترین مسئله در این باره چیست؟
بگذارید برای روشن شدن موضوع و شفاف بودن هرچه بیشتر، با مصداق و مثال واقعی حرف بزنیم. اخیرا یکی از نوادگان شاعر فقید علی اسفندیاری (نیما یوشیج) که اتفاقا همنام وی نیز هست در چاپ اخیر و تازه کتاب جد خود، نقاشی روی جلد آن را حذف و قصد دارد این چاپ تازه را با شکل و شمایلی متفاوت نسبت به قبل و بدون درج نام و اثر نقاش روی جلد به چاپ رسانده و توزیع کند. علت این است که طبق نظر این نواده محترم شاعر، نقاش موصوف، متهم به برخی اتهامات اخلاقی است و هرچند هنوز صحت یا عدم صحت این اتهامات ثابت نشدهاند، اما این نواده شاعر با فرض صحت آنان و با تکیه بر دانستهها و مشورتها و تحقیقات هنری خود، فرض را بر صحت آنان گذاشته و قصد دارد دامان پاک جد بزرگ خود را به گونهای در این قضایا مبری از اتهام نگه دارد که اسمی از یک نقاش متهم به فساد روی جلد کتاب وی نباشد. این کتاب، هرچند در محتوا خالص و متکی به فرد است، اما در مجموع با توجه به صفحه آرایی و ویراستاری و طرح روی جلد که نتیجه تلاش چند هنرمند دیگر به جز علی اسفندیاری است، یک «اثر هنری مشترک» محسوب میشود. نقاشی روی جلد نیز یکی از این هنرهاست و نقاش روی جلد نیز در این اثر شریک محسوب میشود.
آیا نواده علی اسفندیاری صاحب چنین حقی هست؟
بله. بر اساس اصلاحیه ماده دوازده قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان، ورثه پدیدآورنده تا پنجاه سال پس از فوت او، صاحب همه حقوق مادی و در نتیجه حق تغییرات شکلی، پخش و نشر آثار وی محسوب میشوند و ایشان به قائم مقامی از سایر ورثه میتواند این کار را انجام بدهد. این حق فقط در صورتی قابل نقض و خدشه است که سایر ورثه نسبت به آن اعتراض کنند. در این فقره بعید به نظر میرسد، زیرا تا کنون نهتنها اعتراضی از طرف سایر ورثه صورت نگرفته، بلکه شنیدهها حکایت از آن دارند که این تصمیم نظر همه ورثه بوده است و اتفاقا با اجماع و رضایت همگی اتخاذ شده است.
پدید آورنده اثر نقاشی روی جلد چه حقوقی دارد؟
در وضعیت اصلی، نقاش در این خصوص هیچ گونه حقوقی ندارد، زیرا هر توافقی تا کنون وجود داشته باشد مربوط به چاپ خاص و ناشر خاصی از قبل بوده و با تغییر ناشر، دیگر اعتبار ندارد. پس ورثه در این مورد آزاد هستند. اما با این فرض که یک سلسله چاپ در شرف انجام بوده و چاپ اخیر نیز به عنوان یکی از چاپ هایی که از قبل در یک قرارداد مورد توافق واقع شده، دارای حقوق باشد نیز باید به توافقات و قراردادهای قبلی بین این نقاش با پدید آورنده در زمان حیات، یا به ناشر و یا ورثه علی اسفندیاری مراجعه کنیم. تا زمانی که از نحوه و ماهیت توافق و قرارداد اطلاعی نداشته باشیم، نمیتوانیم نظری بدهیم. اما به صورت عمومی و کلی میتوانیم بگوییم که در صورت وجود چنین قراردادی نیز حتی با فرض اینکه ورثه بابت حذف این نقاشی مجبور به پرداخت خسارات و وجوهی به نقاش باشند، با پرداخت این حقوق به صورت یک طرفه میتوانند نقاشی او را از جلد کتاب شعر جد بزرگ خود حذف کنند، چون با این حال که درباره یک اثر هنری مشترک حرف میزنیم، ماهیت اصلی اثر مربوط به شعرهای علی اسفندیاری است و این کتاب شعر مستقل از نقاشی قابلیت تجدید چاپ دارد.
آیا این نقاشی پس از حذف، کماکان دارای حقوق است؟
حقوق معنوی همیشه متعلق به نقاش باقی خواهد ماند و حقوق مادی نیز در یک صورت پس از حذف از طرح جلد میتوانند مستقلا در آینده برای نقاش باقی بمانند. آن هم به این شکل است که اگر قراردادی بین طرفین نبوده و نقاش اثر خود را به علی اسفندیاری یا ورثه وی نفروخته باشد میتواند پس از حذف و در آینده از منافع مادی اثر خود استفاده کند. این اثر با اینکه در یک اثر هنری «مشترک» به کار رفته، چون بخشی از یک اثر «ترکیبی» نبوده و مستقلا ترسیم شده است، پس از حذف کماکان متعلق به نقاش متهم به فساد باقی خواهد ماند و وی میتواند مالک منافع مادی و حقوق معنوی اثر خود باشد. تمام اتهامات و جرائم غیر هنری و اخلاقی که به وی منتسب شده و اثبات شده باشند نیز در این حقوق خللی وارد نمیکنند و او میتواند پس از حذف این نقاشی از جلد کتاب نیما یوشیج، آن را به هر صورت که مایل باشد اکران کرده یا به فروش برساند. البته این یک استثنا نیز دارد. اگر سالها قبل این نقاش حقوق مادی اثر خود را به صور مادام العمر به علی اسفندیاری یا ورثه یا ناشر فروخته باشد، اکنون فقط مالک حقوق معنوی اثر است و حق استفاده از آن را در جای دیگر نخواهد شد.
