چهارباغ پایین با شصت‌هزار تومان کشیده شد!

خیابانی که از دروازه‌دولت تا میدان شهدا کشیده شده و چهارباغ پایین نام دارد، در زمان پهلوی اول ساخته شد. این را بسیاری نمی‌دانند و گمان می‌کنند چهارباغی که شاه عباس بنا نهاد، همان است که از میدان شهدا تا سی‌وسه پل امتداد دارد. چهارباغ پایین اکنون تکمیل‌کننده چهارباغ عباسی است. به شکلی ماهرانه همسان و هم عرض چهارباغ عباسی ساخته شد، به گونه‌ای که تشخیص آن دو بسیار سخت است. اعتبار و قدمت چهارباغ عباسی را ندارد، اما بدین لحاظ که خود را بدان چسبانیده و در امتداد آن قرار دارد، برای خود وجاهتی کسب کرده است. چندین خانه قدیمی (خانه شیخ الاسلام، خانه امین التجار، خانه اخوان حقیقی، خانه کیانپور، خانه قدسیه، خانه بنکدار، خانه یدالهی) و چند اثر تاریخی مانند بقعه شیخ ابومسعود رازی به آن اهمیتی تاریخی نیز داده است. به‌هرحال، به قول اصفهانی‌ها «دستش گردن چهارباغ عباسی است.» بنابر این شما نمی‌توانید تاریخ چهارباغ عباسی را از چهارباغ پایین جدا کنید. به همین خاطر مناسب دیدم که روند تأسیس این خیابان را در اینجا بیاورم.
با انصاف بخواهیم بنگریم، خیابان چهارباغ پایین تا حد زیادی مرهون پی‌گیری‌ها و یادآوری‌های روزنامه اخگر و مدیر آن امیرقلی امینی است. از سال 1307 که نهضت خیابان‌کشی‌های اصفهان آغاز شد تا سال 1314 که کلنگ ساخت چهارباغ زده شد، شهرداران اصفهان از کشیدن این خیابان هراس داشتند، چراکه این خیابان عریض باید از میان توده‌های درهم و فشرده خانه‌های مردم می‌گذشت. نقشه سیدرضا سلطان (کشیده‌شده در سال 1303 ش) به‌خوبی نشان می‌دهد این خیابان باید دو محله باغ همایون و نیز محله پشت بارو را قطع می‌کرد تا به قبرستان آب‌پخشان (میدان شهدای فعلی) برسد. طول خیابان بیش از خیابان چهارباغ عباسی است. به‌راستی چند خانه ویران شد تا خیابان آزادسازی شود و شهرداری اصفهان هزینه آن را از چه منابعی تأمین کرد؟
 هرچه بود فکر احداث آن بسیار درست و مطابق با اصول شهرسازی به نظر می‌رسد. این خیابان شمال و جنوب شهر را به یکدیگر متصل می‌کند و اکنون نیز شاهرگ اصلی شهر اصفهان است. بی‌گمان اگر آن روز خیابان مذکور کشیده نشده بود، در سال‌های بعد شهرداری باید با صرف هزینه‌های چند برابر به احداث این خیابان مبادرت می‌کرد.
در سندی که حکمران اصفهان در سال 1315 به مقامات بالاتر ارائه داد، اعلام شد که در ساخت این خیابان 142 خانه جهت آزادسازی خیابان تخریب شدند: «ایجاد خیابان جدید چهارباغ در مرکز شهر که از چندین سال به این طرف نقشه آن موجود بوده، به عرض خیابان چهارباغ قدیم و طول 1600 متر. این خیابان نافع‌ترین خیابان‌هایی است که در اصفهان به وجود آمده است. زیرا تمام جمعیت شهر در این ناحیه سکونت دارند. در این خیابان 142خانه خراب و 645624 ریال قیمت آن‌ها تماما بر طبق مقررات و با نظر انجمن شهرداری و مالیه پرداخته شده و اسناد رسمی دریافت شده است. بیست و دو هزار و سیصد و بیست ریال هم هزینه خرابی و تسطیح خیابان مزبور شده است. (وجه مزبور از بابت دو میلیون ریال استقراضی که از بانک ملی به عمل آمده و یک قسط آن هم پرداخت شده، بوده است)»(سازمان اسناد ملی، 1495/ 291).  به طور خلاصه حدود شصت و پنج هزار تومان هزینه آزادسازی و دو هزار تومان هم هزینه خرابی خانه‌ها و تسطیح خیابان شده است.
روزنامه اخگر یکی از مدافعان سرسخت کشیده‌شدن خیابان چهارباغ پایین بود. او درمقابل مخالفان چنین استدلال می‌کرد: «به ما می‌گویند “امتداد خیابان چهارباغ یک کرور تومان به مردم خسارت وارد می‌آورد” ما هم می‌گوییم “صحیح است. ولی احداث این خیابان چهارکرور تومان هم بر قیمت اراضی طرفین این خیابان وبلکه اصفهان اضافه خواهد کرد”» (روزنامه اخگر، ش 748، 5 خرداد 1311). اخگر از نگاه شهرسازی کشیده شدن این خیابان را بسیار ضروری می‌دانست: «زیباترین شهرها، شهری است که دارای چهار خیابان اصلی بوده و سایر خیابان‌های آن عرضا و طولا به موازات خیابان‌های اصلی مذکور واقع باشد. در اینجا عقیده ما این است که اولا بلدیه اگر بخواهد احداث این خیابان بدون سر و صدا صورت بگیرد و صدای شکایت احدی بلند نشود، باید آن را در ظرف مدت دو الی سه سال به شمال شهر وصل کند، به این معنی که مثلا امسال فقط از دروازه دولت تا بازارچه میرزا محمدعلی را خراب کرده و وسعت بدهد و سال دیگر یک ثلث و سال سوم ثلث باقی‌مانده‌اش را و به این ترتیب بلدیه می‌تواند از محل اعتباری که دولت داده و هم از محل اعتبار ساختمانی بودجه خودش پول ساختمان اراضی و ساختمان‌های مردم را بدون معطلی داده و نگذارد که صدای شکایت احدی برخلاف رویه‌ای که تاکنون اتخاذ کرده، بلند شود» (اخگر، ش 749، 8 خرداد 1311). بالاخره در دی ماه 1311 کار نقشه‌برداری از خیابان چهارباغ بالا توسط مهندس شهرداری «مسیو فریش» آغاز شد.
شاید از نگاه و نظر این مهندس آلمانی بود که مدیریت شهری تصمیم گرفت «عرض این خیابان که خراب خواهد شد، به عرض خیابان چهارباغ و قریب به 60 ذرع خواهد شد» (اخگر، ش 811، 15 دی 1311). شاید این مهم‌ترین تصمیم مدیریتی درباره خیابان چهارباغ پایین باشد که در سال 1311 اتخاذ شد. پس از نقشه‌برداری خیابان، خبری از کلنگ‌زنی و تخریب نشد. دو سال گذشت و روزنامه اخگر دوباره از ضرورت ساخت خیابان چهارباغ پایین از منظر شهرسازی سخن گفت. اینکه باید برای هر شهری یک «صلیب» وجود داشته باشد تا شرق و غرب و شمال و جنوب آن را به هم وصل کند.
 «امتداد خیابان چهارباغ به شمال شهر، همان طوری که مکرر یادآور شده‌ایم، صدها هزار تومان بر قیمت مستغلات نواحی شمالی شهر که بر اثر عدم توجه بلدیه از قیمت افتاده‌اند، افزوده و مخصوصا موقعیت مهم و حیرت‌بخشی به شهر اصفهان خواهد داد. چراکه در این صورت می‌توان گفت شهر اصفهان دارای یک‌ چهارخیابان خیلی مهم خواهد شد که یکی شمال شهر را به جنوب ‌(خیابان چهارباغ) متصل و دیگری شرق را به غرب ‌(خیابان شاه و حافظ) پیوند می‌دهد» (اخگر، ش 994، 8 آذر 1313).
مدیر این روزنامه که خود عضو انجمن شهر بود و به خوبی خبر داشت صندوق شهرداری در ساخت خیابان خالی است، راه‌حل‌هایی نیز در آستین داشت. او می‌گفت شهرداری برای آزادسازی خیابان زمین بیشتری بخرد و اطراف خیابان را مغازه درست کند. با پول فروش یا کرایه این مغازه‌ها هزینه خیابان‌کشی در خواهد آمد: «امتداد خیابان چهارباغ به شمال شهر نباید در نظر اولیای محترم امور بلدی امری شاق و دشوار بیاید، بلکه به عقیده ما در همان قسمتی که بلدیه احداث آن را مستلزم خرج گزاف می‌داند، یعنی از قسمت دروازه‌دولت تا پانصد متری آن، برای بلدیه نه تنها خرج زیادی نخواهد داشت، بلکه ممکن است عوایدی هم داشته باشد، چرا که بلدیه می‌تواند به محاذات خیابان چهارباغ به عرض شصت متر از اراضی و مستغلات مردم را مطابق تقویم معمار خریداری و پول صاحبان آن‌ها را از اعتباری که قبلا تهیه دیده پرداخت کند و سپس اراضی اضافه طرفین را که از هر طرف قریب هشت متر می‌شود یا به قیمت گزاف برای بنای مغازه‌ها و دکاکین به اشخاص فروخته یا آن‌ها را برای مدت چند سال به اجاره اشخاص بدهد که خود ساختمان نموده و مخارج ساختمان را از محل مال‌الاجاره چند سالة خویش مستهلک نمایند»(اخگر، ش 994، 8 آذر 1313). با همه این راه حل‌ها و پیشنهادها، شهرداری در تردید و نگران هزینه خیابان‌کشی بود که قانونی از مجلس گذشت و خیال او را از بابت هزینه‌ها راحت کرد. می‌توان به‌صراحت گفت آنچه خیابان‌کشی را در ایران قانونمند کرد و حقوق شهروندان و شهرداری‌ها را به طور دقیق مشخص نمود، تصویب «قانون توسعه معابر» در آبان 1312 در مجلس بود.
مطابق ماده سوم این قانون «بلدیه مکلف است هر مقدار از ملکی را که به موجب نقشه برای توسعه یا احداث شارع یا میدان لازم است، به قیمت عادله از مالک خریداری نماید و مالک نیز باید آن را واگذار نماید» اما نکته‌ای که یک درآمد خوبی برای شهرداری ایجاد کرد ماده پنجم این قانون بود که می‌گفت: «هر گاه ملک عقبی که به واسطه از بین رفتن ملک جلو مشرف به معبر می‌شود، بیش از صدی ده ازدیاد قیمت حاصل کند، زیادتی مزبور به وسیله خبره مطابق ماده سوم تقویم خواهد شد و مالک ملک عقبی مکلف است ثلث اضافه حاصله را به بلدیه نقدا یا به موعد یا به ترتیب اقساط بپردازد.» شاید به پشت گرمی همین درآمد شهرداری اصفهان به پروژه‌های خیابان‌کشی خود سرعت و شدت بخشیده بود.
 سرانجام در بهار سال 1314 پروژه خیابان چهارباغ پایین وارد فاز اجرایی شد: «از طرف اداره بلدیه اعلان شده است که چون بر حسب تصویب وزارت داخله و حکمران محترم و انجمن بلدی، خیابان‌های چهارباغ و  هاتف و حافظ در هذه‌السنه باید خراب و به اسرع اوقات ساخته شود، لذا مالکین املاک و مستغلات مسیر خیابان‌های مزبوره ‌(در امتداد خطوطی که بیرق نصب شده است) باید از این تاریخ تا اول خرداد، نماینده یا خودشان با مدارکی که دارند، در بلدیه حاضر شده و با حضور نماینده و معمار بلدیه در محل رفته، برآورد و قیمت ملک را به عمل آورده، قرار واگذاری املاک و دریافت وجه را با بلدیه بدهند» (اخگر، ش 1032، 4 اردیبهشت 1314). چند ماه بعد در تیر 1314 سرانجام با صاحبان خانه‌ها تسویه حساب شد و کلنگ خیابان چهارباغ پایین از سمت شمال که قبرستان بود و لابد دردسر کمتری داشت، بر زمین زده شد: «چون رسیدگی به دوسیه‌های مربوطه به خیابان شمالی چهارباغ قسمت اعظمش خاتمه یافته، لذا دراین دو روزه از قسمت شمالی خیابان مزبور شروع به خرابی گردیده و رو به مرکز شهر ‌(دروازه‌دولت) ادامه پیدا می‌کند»(اخگر، ش 1048، 2 تیر 1314).
یک ماه بعد معلوم شد که از سمت میدان شهدای فعلی تا بازارچه حاج محمدعلی آزاد سازی شده و قسمت دیگر خیابان نیز در حال تسویه حساب هستند: «خرابی خانه‌های خیابان جدید که متصل به چهارباغ می‌شود، از بازارچه حاج محمدعلی به طرف خارج شهر با جدیت به توسط سپور و عملجات بلدیه ادامه دارد و چون عمل بلدیه با مالکین خانه‌های مسیر خیابان مزبور در قسمتِ از بازارچه تا دروازه‌دولت نیز خاتمه یافته است، قریبا این قسمت به طرف چهارباغ باز خواهد شد و چون طبق مقررات، ملک عقبی که به واسطه رفتن ملک جلو مشرف به معبر می‌شود، باید حق مرغوبیت بپردازد، به محل‌هایی که قانونا حق تشرف تعلق می‌گیرد، از طرف اداره بلدیه به مالکین آن‌ها اخطار گردیده که در ظرف دو سه روز به بلدیه حاضر شده و عمل خودشان را خاتمه دهند» (اخگر، ش 1062، 20 مرداد 1314). در آبان همان سال 1314 معلوم شد که بلدیه اصفهان مبلغی حدود شصت تا هفتاد هزار تومان برای خیابان چهارباغ پایین هزینه کرده است. البته در این میان حق تشرف هم به صندوق بلدیه کمک شایانی می‌کرد. کمکی که حدود ده برابر هزینه مزبور بود: «بلدیه اصفهان در سال جاری قریب شصت الی هفتاد هزارتومان خرج این خیابان[امتداد چهارباغ]می‌کند. هفتاد هزار تومان شاید به نظر مبلغ گزافی بیاید. ولی اگر اهمیت این خیابان اعتبار مخصوصی به اراضی و مستغلات طرفین آن نمی‌داد و در نتیجه طبق قانون توسعه معابر، حق تشرفی ایجاد نمی‌کرد، بلاشک بالغ بر پانصد هزار تومان خرج احداث این خیابان می‌شد» (اخگر، شماره‌های 5/4/1083، 9 آبان 1314).
چهارباغ پایین در آبان 1314 به طور کلی آزاد سازی شد. به طوری که وقتی از دروازه دولت می‌ایستادید، بیابان‌های شمال شهر  (مورنان) پیدا بود. از این پس راه شمال به جنوب شهر به راحتی باز شد. حتی می‌شد به خیابان‌های فرعی دیگری نیز اندیشید «حالا با احداث این خیابان شمال شهر به جنوب آن متصل گردیده، برای ساکنین شمال راه رفت‌وآمد آن‌ها، مخصوصا با وسایل نقلیه، خیلی سهل و آسان شده است و از این گذشته احداث این خیابان سبب خواهد شد که در سنوات نزدیکی بلدیه را وادار به احداث خیابانی شرقی و غربی  در قسمت شمال شهر نیز کرده و یک‌باره صورت آبادی و رنگ و روی یک شهر آبرومند را به این ناحیة مهم از شهر اصفهان بدهد» (اخگر، شماره‌های 5/4/1083، 9 آبان 1314). در بهمن آن سال نیز شهرداری به جوب‌کشی و غرس درخت در خیابان چهارباغ پایین پرداخت تا شکل و شمایل آن را مانند چهارباغ عباسی نماید (اخگر، ش 1115، 23 بهمن 1314). سال بعد خبر رسید نقشه احداث میدان دروازه دولت به تصویب رسیده و قرار است به زودی این میدان که اتصال‌دهنده چهارباغ عباسی به چهارباغ پایین است ساخته شود (اخگر، ش 1154، 19 تیر 1315).

چهاررباغ بالا

در همین زمان مدیران شهری تصمیم گرفتند که خیابان چهارباغ بالا را نیز درست به عرض خیابان چهارباغ عباسی سامان‌دهی کنند: «از طرف اداره شهرداری به مالکین طرفین خیابان هزارجریب از ابتدای سی‌وسه‌پل تا محل اتصال به خیابان دورشهر اخطار شده است که چون بلدیه در نظر دارد خیابان چهارباغ را تا محل اتصال به خیابان هزارجریب به عرض قبلی چهارباغ وسعت دهد، لازم است پیش‌آمدگی‌هایی که از طرف مالکین در خیابان شده و یا دارای دیوارهای خراب کلی می‌باشند، خراب و ساختمان نماها را طبق دستور شهرداری ساختمان نمایند»(اخگر، ش 1142، 4 خرداد 1315).
به این ترتیب، خیابان چهارباغ، به صورت سراسری و شمالی- جنوبی از وسط شهر اصفهان گذشته و به یک عرض و اندازه کل شهر را در نوردید. به‌راستی اگر مدیران وقت «کوتاه نظری» از خود نشان داده یا کمبود بودجه را بهانه کرده و خیابان چهارباغ پایین را مثلا چهار متر تنگ‌تر می‌گرفتند، چه منظره نازیبایی ایجاد می‌شد، چقدر به عبور و مرور و حتی حیثیت چهارباغ عباسی آسیب وارد می‌شد. باید از روزنامه‌نگار و مدیری که دست به هم دادند و عرض خیابان چهارباغ پایین را به اندازه همان چهارباغ عباسی گرفتند، تشکر کرد. این بود داستان چهارباغ اصفهان.