نگاهی به انتخابات؛ از مشروطه تا امروز

با پیروزی انقلاب و پس از برگزاری رفراندوم جمهوری اسلامی، انتخابات مجلس خبرگان و رفراندوم قانون اساسی، دیگر نوبت تشکیل مجلس با نمایندگان واقعی ملت بود. مجلس اول شورای ملی پس از پیروزی انقلاب در سه مرحله 24 اسفند 1358 و 19 اردیبهشت 1359 و میان دوره‌ای سال 60 برگزار شد. با تصویب شورای انقلاب، انتخابات بین نامزدها (و نه احزاب و فهرست‌های انتخاباتی) و در حوزه‌های انتخابیه جداگانه برگزار شد که هر حوزه انتخابیه معمولا از یک شهرستان تشکیل می‌شد. برای پیروزی در انتخابات کسب اکثریت مطلق (۵۰درصد به علاوه یک رأی) برای هر کاندیدا لازم بود و اگر این اکثریت حاصل نمی‌شد انتخابات به مرحله دوم می‌کشید.
اولین جلسه رسمی مجلس در تاریخ 7 خرداد 1359 تشکیل شد، میزان مشارکت در انتخابات 14/52درصد (10875969 نفر) و در تهران 13/61درصد (2134434 نفر) اعلام شد. رئیس سنی مجلس یدالله سحابی و نایب‌رئیس اول مهدی بازرگان اعلام شدند. پس از بررسی اعتبارنامه‌ها و رد 12 نفر، علی اکبر هاشمی رفسنجانی بهرمانی به عنوان رئیس مجلس، سید محمد موسوی خوئینی‌ها، حبیب‌الله عسکراولادی، سیدمحمد خامنه‌ای، محمد یزدی و علی اکبر پرورش به عنوان نایب‌رئیسان مجلس انتخاب شدند. برای شرکت در این انتخابات 1900 نفر ثبت‌نام کرده که 540 نفر از آن‌ها از حوزه تهران بودند. ائتلاف بزرگ شامل جامعه روحانیت مبارز، حزب جمهوری اسلامی و سازمان مجاهدین(منافقین) انقلاب 85 نفر، گروه هم‌نام شامل اعضای نهضت آزادی 18 نفر، دفتر هماهنگی مردم و رئیس جمهور 33 نفر شامل نیروهای نزدیک به بنی‌صدر، انقلابی ترقی‌خواه شامل نیروهای مورد حمایت سازمان مجاهدین خلق (30 نفر که 29 نفر آن‌ها به دور دوم رسیدند)، جاما، جبهه ملی، حزب توده ایران، سازمان چریک‌های فدایی خلق و جنبش مسلمانان مبارز از مطرح‌ترین گروه‌ها و ائتلاف‌های مجلس اول بودند. در این دوره شاهد اولین گروه ردصلاحیت‌شدگان از سوی فرمانداری تهران هستیم؛ در پی ثبت‌نام اعضای حزب توده، آیت‌الله صافی گلپایگانی 23 نفر از آن‌ها را رد صلاحیت کرد. در این دوره شاهد ابطال چند حوزه رأی‌گیری نیز بودیم. سازمان مجاهدین خلق نیز در تهران نتیجه انتخابات را نپذیرفت و اعلام تقلب در دور دوم انتخابات کرد.
مجلس اول پر از تحولات سیاسی و تنش‌هایی بود که روزهای تلخ سال 60 را رقم زد، شروع جنگ، انفجار 7 تیر، انفجار 8 شهریور، جنگ شهری 30 خرداد و… اما باوجوداین، مجلس تا آخرین روز به کار خود ادامه داد. از جمله اقدامات مهم این دوره از مجلس می‌توان به عزل بنی‌صدر، مذاکرات الجزایر، تغییر نام مجلس به شورای اسلامی و انتخاب چهار کابینه اشاره کرد.
این دوره از مجلس تعدادی از نمایندگان خود را به دلایل مختلف از دست داد، از جمله نمایندگان فوت‌شده می‌توان به محمد منتظری، دزفولی، اژه‌ای، مهدی چمران و حسن آیت اشاره کرد. محمد امامی کاشانی، محمدجواد باهنر، سید اکبر پرورش، احمد توکلی، محمدصادق حائری شیرازی، غلامرضا حسنی بزرگ‌آباد، آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای، سیدمحمد خاتمی، محمدعلی رجایی، حبیب‌الله عسگراولادی مسلمان، محمدعلی نژادساریخانی، سیدمحمد غرضی، حسن غفوری‌فرد، عبدالمجید معادیخواه، سیدحسین موسوی تبریزی، علی‌اکبر ناطق نوری و علی‌اکبر ولایتی در انتقال به سمت‌های دیگر از مجلس رفتند.  سرگون بیت اوشانا، احمد سلامتیان و احمد غضنفرپور به علت پرونده قضایی و محمد شجاعی به علت بیماری از نمایندگی مجلس اول کنار رفتند. در این دوره شاهد تقابل شدید نیروهای حزب جمهوری اسلامی با نهضت آزادی هستیم که در یک روز هاشم صباغیان و علی اکبر معین فر توسط غفاری قره‌باغ و دیگران به شدت مورد ضرب و شتم قرار می‌گیرند. از نظر سنّی، بیشترین گروه سنی را افراد ۳۰ تا ۳۵ سال (۷۲ نفر) و کمترین گروه سنّی را افراد بالای ۷۰ سال (سه نفر) به خود اختصاص می‌دادند. از نظر سطح سواد، ۵۶ نفر زیر دیپلم، ۳۷ نفر دیپلم، ۲۴ نفر کاردانی، ۶۶ نفر کارشناسی، ۳۲ نفر کارشناسی ارشد، ۲۶ نفر دکترا، ۸ نفر متخصص و باقی تحصیلات حوزوی داشتند. این دوره با ۶۲۵ جلسه علنی و ۱۶ جلسه غیرعلنی، ۸۰۴ لایحه و طرح همراه بود که این پرکاری به دلیل شرایط حساس انقلاب بود. در ضمن ۳۱ بار بحث کابینه در دستور قرار گرفت که طی آن ۱۰۲ نفر وزیر رأی اعتماد گرفتند و ۱۲ نفر با رأی عدم اعتماد مجلس به وزارت نرسیدند. مجلس اول شورای اسلامی در تاریخ 6 خرداد 1363 به کار خود پایان داد.