ریختشناسی شهری
معابر شهر بهعنوان رابط، پیکره شهر با یکدیگر و با محیطهای پیرامون شهر نقش بسیار مهمی را ایفا میکند. معابر در چگونگی شکلگیری طرح هندسی و توسعه شهر و به طور کلی هر آنچه به شهر مربوط میشود دخیل هستند. میتوان گفت یکی از اساسیترین موارد در شکلدهی شهرها، شبکه معابر و سیستم خیابانبندی هر شهر است. معبر اصلیترین رکن سیستم حملونقل شهرهاست که شاید در نحوه توسعه شهر، قیمت زمین شهری، پویایی اقتصاد شهر و… مؤثرباشد. معابر و خیابانهای شهر تا حدود زیادی نحوه فعالیت و عملکرد شهر را نیز مشخص میکند؛ چرا که برخی از فعالیتها در امتداد مسیر راهها قرار میگیرند.
به طور حتم شبکه راهها در تعیین نقش و کارکرد شهر نیز مؤثر است، بهطوری که کارکرد شهرها در ریختشناسی شهری تأثیر تعیینکنندهای دارد. کارکردهای شهری، ریخت و چشمانداز خاصی میآفرینند؛ بهعنوان مثال ریخت و شکل شهرهای صنعتی نسبت به شهرهای خدماتی متفاوت است.
شبکه معابر و شکل شهر
به طور سنتی ریختشناسی شهری، مطالعه نظامیافته و سیستماتیک از فرم، شکل و طرح حوزههای شهری است که در بعضی موضوعها به این تعریف رشد و کارکرد شهر نیز افزوده میشود. در واقع ریخت یک شهر از عوامل طبیعی و فرهنگی تأثیر میگیرد که در این بین نقش شبکه معابر در شکلدهی شهرها با توجه به قدرت عوامل طبیعی و انسانی مشهود است؛ اما همانطور که شبکه معابر در شکلگیری شهرها تأثیر دارد، گاهی اوقات ریخت و شکل یک شهر با کمک عوامل و عناصر طبیعی، نحوه شکلگیری مسیرها و معابر و بهخصوص دسترسیها را تعیین میکند. طبقهبندی راههای شهری در یک نظام سلسلهمراتبی برمبنای عملکرد و وظیفه آنها انجام میشود و طراحی راهها مطابق با ضوابط تعیینشده برای هر واحد خواهد بود. در این صورت ترافیک روان، اقتصادی و منطبق با اصول زیستمحیطی خواهد بود. در سلسلهمراتب شبکه معابر به طور کلی از سه دسته معابر شامل شریانهای اصلی مثل آزادراهها و بزرگراهها، شریانهای جمعکننده و پخشکننده، شریانهای محلی و دسترسیها نام برده میشود. با انجام مطالعات توپوگرافیک میتوان برای شبکه، خیابانی را به تناسب شیب دامنه مشخص کرد.
با انتخاب بهترین مسیر میتوان کارایی خیابان را بهبود بخشید. این عمل میتواند از انباشت مواد تخریبی، حرکت آبهای روان، تخریب ناشی از سیل و قرارگرفتن خیابان در فضاهای پشت به آفتاب جلوگیری کند. در طراحی شهری بهویژه در هنگام احداث خیابانهای جدید باید به شیببندی آن هم توجه کرد تا آب باران در سطح خیابان باقی نماند. شیب خیابانها در طول معمولا ۵درصد است ولی به ملاحظات توپوگرافی شاید لازم باشد شیب خیابانهای اصلی بین ۶ تا ۷ درصد و خیابانهای فرعی ۱۰ تا ۱۲ درصد باشد.
چگونگی توسعه معابر
سیکل توسعه شبکه حملونقل در ارتباط با کاربری زمین یکی از حساسترین موضوعهایی است که در سالهای اخیر و با توسعه استفاده از وسایل ماشینی در ارتباط با ریخت و شکل شهرها مورد توجه قرار میگیرد؛ چرا که شبکه حملونقل به دنبال خود شکل و فرم تازهای را برای یک شهر ایجاد میکند. وقتی شهری با مشکل کمبود معبر مواجه میشود دو راه پیش رو دارد: یا معابر موجود را توسعه دهد و تعریض کند که این امر مستلزم هزینههای زیاد و صرف زمان بسیار و همچنین مشکلات حقوقی با شهروندان است؛ یا اینکه معبر ارتباطی جدید ایجاد کند که آن هم مشکلات خاص خود را دارد. در این زمینه برنامهریزیای موفق است که بتواند بهترین راهکارهای ممکن را برای عدم ایجاد مشکل ارائه دهد. در این مسیر باید به سادگی اجازه تغییر کاربری و افزایش تراکم ساختمانی داده نشود؛ چرا که تراکم ساختمانی به افزایش سطح زیربنا و افزایش جمعیت منجر خواهد شد.
