البته که تعزیه تنها به واقعه عاشورا نمیپردازد، این را اسدالله مؤمنزاده میگوید که تجربه بارها و بارها ایفای نقش ابوسفیان را دارد و وحشی، مأمون و هارون و یهودا و… گفتوگوی اصفهانزیبا با اسدالله مؤمنزاده پیشکسوت هنر تعزیهخوانی را در ادامه بخوانید.
متولد چه سالی و کجا هستید؟
بیستم دیماه 1337 در خولنجان از توابع شهرستان مبارکه متولد شدم که در حال حاضر محلهای از زیباشهر است.
ساکن همین منطقه هستید؟
خیر ساکن سپاهان شهر هستم.
در شغل دیگری هم فعالیت داشتید؟
بله بازنشسته شرکت پلی اکریل ایران هستم.
از چه زمانی به هنر تعزیه پرداختید؟
با توجه به اینکه تعزیه در خانواده ما حدود یک قرن سابقه دارد و مرحوم پدرم «حاج صفرعلی» و عموهایم از اجراکنندگان تعزیه در محل بودند و عمویم مرحوم «حاج عبدالرزاق» که در رأس تعزیه اصفهان نیز قرار داشت از دهه چهل هرساله به دعوت ایشان در اولین جمعه بعد از ماه مبارک رمضان، گروه شبیهخوانی به سرپرستی مرحوم «آقا مرتضی سلیمانی» از تهران مجلس هفتادودو تن را از صبح تا غروب در حسینیه قدیم خولنجان اجرا میکردند. من هم از کودکی به تعزیه علاقهمند شده و از حدود دهسالگی نقشهایی مثل طفلان زینب، سکینه و رقیه را در کنار این بزرگان اجرا میکردم.
در حال حاضر مکان خاصی برای تعزیه در خولنجان وجود دارد؟
الان خوشبختانه در هر روستایی در شهرستان مبارکه و شهر زیباشهر یک حسینیه و تکیه وجود دارد. در خولنجان هم حسینیه قدیمی به همت عمویم ساختهشده بود که به علت مساحت کم جوابگوی جمعیت امروزه نبود و حدود بیست سال پیش حسینیه اعظم خولنجان که یکی از بزرگترین تکایای ایران است به همت اهالی محل ساخته شد.
فرزندان شما و عموهایتان نیز تعزیه اجرا میکنند؟
همانطور که گفتم، تعزیه در خانواده مؤمنزاده از زمان قدیم بوده و سینهبهسینه به نسلهای بعدی منتقل شده و در حال حاضر فرزندانم، پسرعموهایم و همچنین فرزندان ایشان، همگی در این زمینه فعال هستند.
چند فرزند دارید؟
من پنج فرزند دارم سه پسر و دو دختر که فرزند ارشدم آقا حمید، در کنار اجرای تعزیه در بحث پژوهش هنرهای آیینی نیز فعال است.
آیا امروزه جوانان برای یادگیری و اجرای تعزیه مشتاق هستند؟
بله تا حدودی. تقریبا دو سال پیش مدرس تعزیه در بسیج هنرمندان اصفهان بودم که متأسفانه کرونا باعث متوقفشدن کلاسها شد. جوانان برای حضور در این کلاسها مشتاق بودند؛ البته تعداد آنها در مقایسه با جوانان امروز جامعه کم است. متأسفانه تعزیه بیشتر در روستاها اجرا میشود و در شهرهای بزرگ خیلی شناختهشده نیست. به دلیل اینکه جنبه مذهبی تعزیه پررنگتر از جنبه هنری آن است و با توجه به اینکه، بهعنوان یک میراث فرهنگی ناملموس ایران در یونسکو به ثبت رسیده، آنطور که شایسته است، تبلیغ نشده. البته چند سالی است که بسیج هنرمندان اصفهان بستر را برای جذب و آموزش جوانان علاقهمند به این هنر آیینی سنتی فراهم کرده که جای تقدیر و تشکر دارد.
لطفا مختصری در مورد تاریخچه تعزیه بفرمایید؟
طبق گفته محققین و کتب موجود، پیدایش تعزیه از زمان آلبویه بوده و بهتدریج به شکل تعزیه امروزی درآمده است. دوره طلایی تعزیه در زمان قاجار و عهد ناصری بوده است که در همان زمان ناصرالدینشاه دستور ساخت تکیه دولت را به دوستعلیخان معیرالممالک داد و تا پایان دوره قاجار در ایام محرم و صفر و مناسبتهای دیگر در طول سال تعزیه در این محل برگزار میشد که متأسفانه در دوره پهلوی اول تخریب شد. معمولا برای اجرای تعزیه در تکیه دولت از تعزیهخوانان برتر شهرهای ایران مثل (تهران، اصفهان، تفرش، قزوین و …) استفاده میشده است. از شاعران نسخ تعزیه آن زمان میتوان به مرحوم «محمدتقی معین البکا»، «میر انجم»، «میر عزا» و «میرزا نصرالله لاوی» (تاج الشعرا) متخلص به شهاب که از شعرای اصفهان بوده، اشاره کرد.
تعریف شما از تعزیه چیست؟
تعزیه یکی از هنرهای آیینی سنتی ایران است که بیشتر بر پایه عشق به اهلبیت استوار است و از سه رکن اصلی نمایش، موسیقی و شعر تشکیلشده است. تعزیه توسط معینالبکا اداره میشود که حکم کارگردان تئاتر را دارد. البته متأسفانه در دو دهه اخیر تقریبا از تعزیهها حذفشده است.
موسیقی تعزیه نیز بیشتر شامل ترومپت، طبل ریز، دهل و نی است. همچنین تعزیهخوانان از لحاظ نقش به دودسته موافقخوان و مخالفخوان تقسیم میشوند و معمولا شبیهخوانان اشعار تعزیه را از روی نسخه میخوانند.
شما در تعزیه نقش موافق خوان را بازی میکنید یا مخالف خوان؟
از کودکی تا جوانی نقشهای موافق مثل سکینه، قاسم و علیاکبر را اجرا میکردم و بعد از بلوغ که تن صدایم تغییر پیداکرده بود و مدتی تعزیه نمیخواندم بهطور اتفاقی با مخالفخوانی مجددا تعزیهخوانی را شروع کردم.
چرا اتفاقی؟
روز هشتم محرم سال 59 در حسینیه خولنجان قرار بود مجلس حر خوانده شود و نسخه شمر را به یکی از تعزیهخوانهای محل داده بودند که بخواند، اما باب میل معینالبکا (پدرم) قرار نگرفت و همان موقع بهطور اتفاقی من رسیدم و به پیشنهاد پدرم نقش شمر را خواندم که مورد تائید قرار گرفت و از آن زمان مخالفخوان (شمرخوان) شدم و این کار ادامه پیدا کرد تا جایی که حدود 40 سال است با اکثر گروهها و شبیهخوانهای مطرح کشور همکاری داشتهام.
تاکنون علاوه بر شمر، در نقش کدام مخالف خوانها تعزیهخوانی کردهاید؟
بهجز شبیه شمر در تعزیههای مختلف نقشهای مخالف ازجمله یزید، ابن سعد، ابن زیاد، حارث، محمد اشعث، عمر بن عبدود، ابوسفیان، وحشی، مأمون، هارون، باغبان در مجلس امام رضا، شمعون، یهودا، گبر در تعزیه ذبح اسماعیل و … را اجرا کردهام.
برای اجرای تعزیه سفرهای خارج از کشور هم داشتید؟
بله سال 2000 میلادی به همراه گروهی از شبیهخوانان برجسته در کشور فرانسه و ایتالیا حدود یک ماه اجرا داشتیم و پساز آن در سالهای بعد در فستیوالهای مختلف در نیویورک، ایتالیا و روسیه نیز به اجرای تعزیه پرداختیم.
خاطرهای از سفرهای خارج از کشور میتوانید بیان کنید؟
در نیویورک برای اجرای فوقبرنامه در موزه گوگنهایم دعوت شدیم تا برای جمعی از شرقشناسان، محققان و صاحبنظران تعزیه اجرا کنیم. خاطرهای که در ذهن من از آن مکان بهجامانده این است که به احترام ورود گروه ما تا زمانی که در موزه بودیم صوت قرآن پخش میشد. نکته جالبتوجه در اجراهای خارج از کشور این بود: باوجود اینکه تماشاچیان، زبان فارسی را نمیدانستند اما بهشدت تحت تأثیر قرار میگرفتند و به نظر من این نشان از قدرت نفوذ این هنر نمایشی ایرانی است.
مراحل اجرای تعزیه چیست؟
یک مجلس تعزیه معمولا با نوحه پیشخوانی شروعشده، پسازآن پیشواقعه، مرحله بعدی واقعه و پسازآن گریز است. نوحه پیشخوانی که اشعاری مربوط به همان تعزیه است توسط یک یا دو نفر از موافق خوانان یا بچه خوانان خوانده میشود و بقیه شبیهخوانها همخوانی میکنند. پیشواقعه داستانی حول محور شخصیت اصلی تعزیه است که در برخی از مجالس تعزیه مثل شهادت حضرت علی (ع) خوانده میشود. واقعه داستان اصلی تعزیه است و گریز قسمت پایانی تعزیه که در تعزیههای عاشورایی همان قسمت شهادت است و در تعزیههای غیر عاشورایی گریزی به واقعه عاشورا میزنند.
تعزیه غیر عاشورایی چیست؟
مجالس تعزیه یا شبیهخوانی به چند دسته تقسیم میشوند. مجالس عاشورایی به تمامی مجالسی میگویند که بهگونهای مربوط به وقایع عاشورا و اتفاقات بعد از آن است و مجالس غیر عاشورایی شامل مجالس قرآنی (داستانهای قرآنی)، مجالس علوی، مجالس رضوی، مجالس اساطیری، حماسی و اجتماعی است.
تفاوت شبیهخوانی با تعزیه چیست؟
درواقع تعزیه جزئی از شبیهخوانی است و شبیهخوان شخصی است که شبیه آن شخصیت را اجرا میکند مثل شبیه حضرت عباس یا شبیه شمر. به تمام مجالس عاشورایی و مجالسی با موضوع شهادت یا وفات ائمه و پیامبران علاوه بر شبیهخوانی تعزیه هم میگویند ولی برای مجالس مضحک یا شادیآور، مجالس داستانی مثل حضرت یوسف و … لفظ شبیهخوانی را بهکار میبرند.
شما نسخه قدیمی تعزیه هم دارید؟
بله من تعدادی نسخه خطی تعزیهدارم که مربوط به حدود 100 سال قبل است و از پدرم به یادگار مانده است.
تفاوت محتوای تعزیه در نسخههای قدیمی با امروزی چیست؟
نسخ قدیمی کمتر دستکاریشدهاند و همان اشعاری است که شاعر سروده است ولی نسخ امروزی معمولا تلفیقی از اشعار شعرای مختلف و زمینههای مختلف است، بهگونهای که طی چند دهه اخیر و زیادشدن ارتباطات بین شبیهخوانهای شهرهای مختلف به این شکل تدوینشده است. لازم به ذکر است که این اتفاق بیشتر برای مجالس تعزیه رند که بیشتر خوانده میشود مثل مجالس عاشورایی افتاده است و در مجالس غریب (مجالسی که کمتر خوانده میشود) تفاوت محسوسی بین نسخ قدیم و امروزی وجود ندارد.
موسیقی مخالف خوان چیست؟
اُشتُلُمخوانی.
در حال حاضر تعزیه امروز چقدر از اصالت خود فاصله دارد؟
خیلی زیاد. متأسفانه با تجاری شدن تعزیه لطمههای جبرانناپذیری به پیکره آن واردشده و با کمرنگ شدن و حذف معین البکا از تعزیه، افرادی بدون گذراندن سلسلهمراتب شبیهخوانی و بدون استاد وارد این عرصه شدهاند و مخصوصا در قسمت موسیقی تعزیه به قول خودشان نوآوری و بدعتهایی وارد کردهاند که خارج از اصول و قواعد سنتی و اصیل تعزیه است.
آیا شما با نوآوری در تعزیه مخالفید؟
به نظر من تعزیه یک هنر غنی است که جنبههای مختلفی ازجمله نمایش، موسیقی، شعر، شمشیربازی و اسبسواری را در خود دارد و هرکدام تابع اصول خاصی است که در هرکدام از این موارد میتوان نوآوریهایی زیرنظر بزرگان و متخصصان این حوزه انجام داد، به شرطی که لطمهای به اصل کار وارد نشود.
کدام مجلس تعزیهای که اجرا کردید بیشتر به دلتان نشسته است؟
اکثر اجراهایی که داشتم به دلم نشسته، اما مجلس شهادت امام حسین (ع) که معمولا در روز عاشورا اجرا میشود و بهخصوص گوشه قتلگاه که در نقش شمر بن ذیالجوشن خنجر را از عمر سعد میگیرم تا زمانی که با سربریده شبیه امام حسین از قتلگاه بیرون میآیم، برایم بسیار تأثیرگذار است.
برای پیشبرد هنر تعزیه چه انتظاری از مسئولان دارید؟
جا دارد از مسئولان محترم اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکر کنم که چند سالی است بیمه شبیهخوانی را در دستور کار قرار دادهاند و انتظاری که از مسئولان شهر اصفهان دارم این است که مکانی را بهعنوان تکیه در مرکز شهر احداث کنند تا شبیهخوانان مجبور نباشند در آمفیتئاترها، میدانها و پارکها به اجرای تعزیه و حتی برگزاری سوگوارههای کشوری و استانی تعزیه بپردازند.
توصیه شما به جوانان علاقهمند هنر تعزیه چیست؟
توصیه من به جوانان علاقهمند به این هنر این است که حتما زیر نظر یک استاد در یک گروه تعزیه آموزش ببینند و تا حد امکان سلسلهمراتب شبیهخوانی را گذرانده و بامطالعه تاریخ، مقتلها و ادبیات سعی کنند با اطلاعات کافی و بهروز وارد این هنر شوند.
