آیا کرونا برای همیشه با ما خواهد بود؟

به‌‌عنوان‌‌مثال، سارس-کوو، یعنی ویروس کرونایی که باعث اولین همه‌‌گیری سارس در سال 2003 شد، به 29 کشور و منطقه گسترش یافت و از نوامبر 2002 تا جولای 2003 بیش از 8000 نفر را مبتلا کرد؛ اما به مدد اقدامات سریع و مؤثری که در حوزۀ بهداشت عمومی اجرایی شد، تقریباً 20 سال است که سارس-کوو در انسان‌‌ها مشاهده نشده و بنابراین حالا دیگر معدوم به‌حساب می‌‌آید.
در مقابل، ممکن است برخی ویروس‌‌ها به‌‌تدریج به نرخ بروز نسبتاً ثابتی برسند و به‌‌این‌‌ترتیب، همواره تعداد مشخصی میزبان آلوده داشته باشند که بتوانند ویروس را به دیگران انتقال دهند. به چنین ویروس‌‌هایی «اندمیک» (endemic) یا «بومی» می‌‌گوییم.
ویروس‌‌هایی که باعث سرماخوردگی معمولی یا آنفولانزای فصلی می‌‌شوند و به‌‌طور مرتب هرساله بروز می‌‌کنند، از نمونه‌‌های ویروس اندمیک در ایالات متحده آمریکا هستند. احتمالاً ویروس عامل کووید-19 هم مثل همین ویروس‌‌ها باشد و به‌‌مرورزمان از بین نرود؛ بنابراین اغلب متخصصین فعلاً توقع دارند که ویروس عامل کووید-19 هم اندمیک شود.
ما، گروهی از متخصصین ویروس‌‌شناسی و ایمنی‌‌شناسی از دانشگاه کلرادو بولدر، به مطالعۀ آن دسته از ویروس‌‌های حیوانی می‌‌پردازیم که انسان‌‌ها را آلوده می‌‌کنند. تمرکز اصلی پژوهش ما بر تشخیص و توضیح کلیدی‌‌ترین سازواری‌‌هایی است که ویروس‌‌های حیوانی برای دوام آوردن در جمعیت‌‌های انسانی به آن‌‌ها نیاز دارند.

چه چیزی باعث می‌‌شود که یک ویروس اندمیک شود؟

خب، چرا اولین ویروس سارس در سال 2003 (سارس-کوو) معدوم شد، حال‌‌آنکه ممکن است این‌یکی (سارس-کوو-2) اندمیک شود؟
سرنوشت نهایی یک ویروس به این بستگی دارد که چقدر بتواند به سرایت خود ادامه دهد. به‌‌طورکلی می‌‌توان گفت ویروس‌‌هایی که به‌‌شدت مسری هستند، یعنی خیلی خوب از فردی به فرد دیگر منتقل می‌‌شوند، ممکن است هرگز به‌‌خودی‌‌خود و به‌‌مرورزمان از بین نروند چون در پیدا کردن افراد جدید و آلوده کردن آن‌‌ها خیلی قوی عمل می‌‌کنند.
وقتی یک ویروس برای اولین بار وارد جمعیتی می‌‌شود که هیچ‌‌گونه مصونیتی ندارد، دانشمندان میزان مسری بودن این ویروس را با استفاده از یک اصطلاح ریاضی ساده، یعنی «آر صفر» (R0) که گاهی «عدد سرایت» (reproduction number) نیز خوانده می‌‌شود، تعریف می‌‌کنند. عدد سرایت یک ویروس نشان می‌‌دهد که هر فرد آلوده به این ویروس به‌‌طور متوسط چند نفر دیگر را آلوده می‌‌کند. به‌‌عنوان‌‌مثال، آر صفرِ ویروس سارس-کووِ اولی حدود 2 بود، یعنی هر فرد آلوده به‌‌طور متوسط این ویروس را به دو نفر دیگر هم انتقال می‌‌داد، حال‌‌آنکه برای سویۀ دلتای ویروس سارس-کوو-2 این عدد بین 6 تا 7 است.
هدف اصلی مقامات مسئول در حوزۀ بهداشت و سلامت همگانی این است که نرخ انتقال و گسترش ویروس را کاهش دهند. الزام فراگیر به ماسک زدن، فاصله‌‌گذاری اجتماعی، قرنطینه و ردیابی کسانی که با فرد آلوده در تماس بوده‌‌اند، همگی اقدامات مؤثری در راستای جلوگیری از گسترش ویروس‌‌های تنفسی هستند. ازآنجاکه میزان سرایت‌‌پذیری ویروس سارس-کوو بسیار کم بود، فقط اندکی اقدامات پیشگیرانه کافی بود تا این ویروس معدوم شود؛ اما با توجه به اینکه سویۀ دلتای ویروس سارس-کوو-2 ماهیتی به‌‌شدت سرایت‌‌پذیر دارد، حذف این ویروس چالش بسیار بزرگ‌‌تری خواهد بود و این یعنی احتمال بیشتری وجود دارد که این ویروس اندمیک شود.

آیا کووید-19 هیچ‌‌وقت از بین می‌‌رود؟

روشن است که سارس-کوو-2 در یافتن افراد جدید و آلوده کردن آن‌‌ها بسیار موفق بوده است. به‌‌علاوه، افراد می‌‌توانند حتی پس از واکسیناسیون هم به آن آلوده شوند. به همین دلایل، انتظار می‌‌رود که انتقال این ویروس پایان نیابد. چیزی که اهمیت دارد این است که بفهمیم چرا سارس-کوو-2 به این راحتی از فردی به فرد دیگر سرایت می‌‌کند و اینکه رفتار انسانی چه نقشی در انتقال این ویروس دارد.
سارس-کوو-2 یک ویروس تنفسی است که از طریق هوا گسترش می‌‌یابد و وقتی مردم اجتماع می‌‌کنند، به مؤثرترین شکل بین آن‌‌ها منتقل می‌‌شود. برخی اقدامات حیاتی در حوزۀ بهداشت همگانی، ازجمله ماسک زدن و فاصله‌‌گذاری اجتماعی، در کند کردن روند گسترش این بیماری نقشی کلیدی داشته‌‌اند. بااین‌‌حال، هرگونه وقفه و لغزش در اجرای این اقدامات می‌‌تواند عواقب خطیری به دنبال داشته باشد. به‌‌عنوان‌‌مثال، برگزاری مسابقات سالیانۀ موتورسواری در شهر استرجیس در ایالت داکوتای جنوبی آمریکا در سال 2020 باعث شد نزدیک به 500.000 نفر در طول فازهای اولیۀ همه‌‌گیری کرونا گرد هم جمع شوند. اغلب شرکت‌‌کنندگان ماسک نزده بودند و فاصله‌‌گذاری اجتماعی را هم رعایت نمی‌‌کردند. این رویداد به‌‌طور مستقیم مسئول افزایش تعداد موارد ابتلا به کووید-19 در ایالت داکوتای جنوبی و سرتاسر کشور بود. این مثال به‌‌خوبی نشان می‌‌دهد که وقتی مردم احتیاط و هشیاری را کنار می‌‌گذارند، این ویروس چقدر راحت گسترش پیدا می‌‌کند.
ویروس عامل کووید-19 اغلب با رویدادهای «فوقِ گسترشی» مرتبط است؛ رویدادهایی که به‌موجب آن‌‌ها، افراد بسیاری همه باهم به‌یک‌باره آلوده می‌‌شوند و معمولاً تنها یک فردِ آلوده است که همۀ آن‌‌ها را بیمار می‌‌کند. درواقع، پژوهش‌‌های ما نشان داده است تنها 2 درصد از کسانی که به کووید-19 آلوده شده‌‌اند، 90 درصد از ویروس در حال گردش در یک جامعه را با خود حمل می‌‌کنند. تأثیری که این «حاملان فوق‌‌العاده» بر آلوده کردن دیگران دارند، به‌‌طور نامتناسبی گسترده است و اگر این افراد، قبل از انتقال ویروس به فرد بعدی، ردیابی و کنترل نشوند، همچنان همه‌‌گیری را تغذیه و ابقا خواهند کرد؛ اما در حال حاضر در ایالات‌‌متحده یک برنامۀ غربالگری سراسری وجود ندارد که بتواند این افراد را شناسایی و کنترل کند.
و درنهایت اینکه افراد آلوده ولی بدون علامت، مسئول تقریباً نیمی از تمام موارد ابتلا به کووید-19 هستند. به‌‌علاوه، افراد می‌‌توانند در طول یک دورۀ زمانی طولانی، یعنی 2 روز قبل و 10 روز پس از ظهور علائم بیماری، دیگران را آلوده کنند. همراهی این عوامل با یکدیگر، فرصت‌‌های بسیاری را برای انتقال ویروس فراهم می‌‌کند، چون افرادی که نمی‌‌دانند بیمار هستند معمولاً اقدامات کمی در راستای قرنطینه و فاصله گرفتن از دیگران انجام می‌‌دهند.
ماهیت مسری سارس-کوو-2 و جوامع به‌‌شدت به‌‌هم‌‌پیوستۀ ما موقعیت ایدئالی را فراهم می‌‌کنند که احتمالاً باعث ادامه یافتن روند انتقال ویروس و گسترش بیماری خواهد شد.

آیندۀ ما با کووید-19 چطور خواهد بود؟

با توجه به نکاتی که مطرح شد و آنچه تاکنون دربارۀ کووید-19 می‌‌دانیم، بسیاری از دانشمندان باور دارند که احتمالاً ویروس عامل کووید-19 به الگوهای اندمیکِ انتقال خواهد رسید؛ اما ناتوانی ما در قلع‌‌وقمع این ویروس به این معنا نیست که همۀ امیدمان بربادرفته باشد.
آیندۀ ما در دوران پساهمه‌‌گیری تا حد زیادی به این وابسته خواهد بود که ویروس عامل کووید-19 در طول سال‌‌های پیشِ رو چگونه تکامل پیدا کند. سارس-کوو-2 یک ویروس انسانی کاملاً جدید است که همچنان در حال سازگار شدن با میزبان تازۀ خود است. به‌‌مرورزمان ممکن است میزان بیماری‌‌زایی این ویروس کمتر شود، مثل چهار ویروس کرونای دیگر که باعث سرماخوردگی معمولی می‌‌شوند و شاید فقط اندکی فراتر از یک مزاحمت فصلی باشند.
برنامه‌‌های جهانی واکسیناسیون مؤثرترین راه برای محدود کردن موارد جدید ابتلا به بیماری هستند. بااین‌‌حال، کارزارهای به راه افتاده برای واکسیناسیون کووید-19 تا اینجای کار فقط درصد کوچکی از مردم جهان را پوشش داده‌‌اند. به‌‌علاوه، پس از واکسیناسیون هم می‌‌توان به این بیماری مبتلا شد چون هیچ واکسنی 100 درصد مؤثر نیست. این یعنی احتمالاً در آینده به دوزهای تقویتی نیاز خواهیم داشت تا بتوانیم سطح مصونیت حاصل از واکسن را بیشینه کنیم.
با پایش جهانی ویروس و تولید سریع واکسن‌‌های ایمن و مؤثر، کاملاً آماده‌‌ایم تا از عهدۀ این ویروسِ دائما در حال تکامل برآییم. آنفولانزا اندمیک است و به‌‌سرعت هم تکامل پیدا می‌‌کند؛ اما واکسیناسیون فصلی این امکان را فراهم کرده که بتوانیم باوجودآن به زندگی عادی‌مان ادامه دهیم. درنهایت، می‌‌توان انتظار داشت که سارس-کوو-2 هم وضعیت مشابهی پیدا کند.

چطور می‌‌فهمیم سارس-کوو-2 اندمیک شده است؟

در حال حاضر، چهار ویروس کرونای فصلی به‌‌طور اندمیک بین انسان‌‌ها در گردش هستند. این ویروس‌‌ها غالباً سالانه و معمولاً در طول ماه‌‌های زمستان بروز می‌‌کنند و کودکان را بیش از بزرگ‌سالان تحت تأثیر قرار می‌‌دهند. ویروس عامل کووید-19 هنوز به این الگوهای قابل پیش‌بینی نرسیده و ثبات نیافته است. در عوض، هرازگاهی به اشکالی که بعضی‌‌اوقات پیش‌‌بینی آن‌‌ها دشوار است، در نقاط مختلف جهان شعله‌‌ور می‌‌شود.
وقتی نرخ سارس-کوو-2 تثبیت شود، می‌‌توانیم آن را اندمیک بنامیم؛ اما گذار به این مرحله ممکن است بسته به موقعیت جغرافیایی شما در جهان، متفاوت به نظر برسد. به‌‌عنوان‌‌مثال، کشورهایی که پوشش واکسیناسیون بالایی دارند و دوزهای تقویتی به‌‌وفور در آن‌‌ها تزریق می‌‌شود، ممکن است به‌‌زودی به وضعیت نسبتاً ثابتی برسند، بدین ترتیب که شاهد موج‌‌های قابل پیش‌بینی کووید-19 در فصل زمستان باشیم که شرایط محیطی برای انتقال ویروس مساعدتر است. در مقابل، ممکن است در مناطقی از جهان که نرخ واکسیناسیون پایینی دارند، همچنان به‌‌طور مداوم شاهد موج‌‌های غیرقابل‌‌پیش‌‌بینی همه‌‌گیری باشیم.

این مطلب ترجمۀ مقاله‌‌ای است با عنوان “Is COVID-19 here to stay? A team of biologists explains what it means for a virus to become endemic” که در تاریخ 5 نوامبر 2021 در وب‌‌سایت کانورسیشن (theconversation.com) منتشر شده است.