مقصدی شگفت‌انگیز در شرق اصفهان

مواجهه ما اما با ارگ قورتان برای اولین‌بار همراه با شگفتی بود؛ چراکه تصوری از ابهت و بزرگی آن نداشتیم. ماشین را در گوشه میدانی پارک کردیم و از کنار پیرمردان روستایی نشسته بر آفتاب بعدازظهر پاییزی گذشتیم و از در شمالی ارگ وارد شدیم. دروازه آن مرمت شده بود و با عبور از هشتی بزرگ و زیبایی به محوطه اصلی رسیدیم. ارگ اما ساکت و خالی از سکنه به نظر می‌رسید و هیچ تابلوی راهنما یا باجه بلیت‌فروشی نداشت. کمی جلوتر به‌طور تصادفی به آقای فاطمی برخوردیم و همراهشان شدیم تا ارگ را بهتر بشناسیم.فاطمی، دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری ارگ زنده‌رود قورتان و همچنین راهنمای گردشگری محلی است. او با کمک دوستش آقای اسماعیلی در سال 96 خانه‌ای متعلق به دوره پهلوی اول در این ارگ خریداری می‌کند و سال 97 دنبال وام‌ها و مجوزهای این خانه می‌رود و قرار بوده است که در بهمن 98 افتتاح شود که به کرونا برمی‌خورند و سال 99 را کامل از دست می‌دهند. حالا با مشکلات زیادی برای تسویه وام مواجه‌اند. فاطمی می‌گوید: «استراحت واممان تمام‌شده و حالا نوبت پس دادنش است و خبر خاصی از گردشگر هنوز نیست.»اسماعیلی می‌گوید: «زمانی که در حال احداث بودیم، مرتب بازدیدکننده از خارج و داخل کشور می‌آمد و باعث دلگرمی ما بود؛ ولی از وقتی کرونا شروع شد، همه‌چیز به هم‌ریخت. این بوم‌گردی هشت اتاق دارد و حدود 40 نفر می‌توانند در اتاق‌های آن اقامت کنند. ما قصد داشتیم مردم ما را ببینند و شروع به مرمت کنند و ارگ از این وضعیت نیمه‌متروک خارج شود؛ چراکه قورتان پتانسیل زیادی برای تبدیل‌شدن به یک مقصد گردشگری در شرق اصفهان را دارد و بنای خشت و گلی 1100 ساله است.» فاطمی می‌گوید: «این ارگ سکوت بی‌نظیری دارد و آسمان شبش آلودگی نوری بسیار کمی دارد و برای رصد آسمان مناسب است؛ اما هنوز برای مردم ناشناخته مانده است. این ارگ دارای دو دروازه شمالی و جنوبی است و در سال 1387 با شماره 29938 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.» از آن‌ها می‌پرسیم چند وقت است که مردم ارگ را ترک کرده‌اند؟ فاطمی می‌گوید: «از دهه چهل یعنی بعد از تقسیمات ارضی مردم شروع به خارج‌شدن از ارگ و ساختن خانه در ضلع شرقی و شمالی ارگ کردند و ارگ کم‌کم خالی شد و در حال حاضر چهار خانواده در آن ساکن‌اند. ضمنا فضای کافی هم در ارگ نبود و خانواده‌های پرجمعیت ترجیح دادند به دلیل مشکلات بهداشتی و… به بیرون از ارگ بروند و ارگ را به‌جایی برای نگهداشتن دام تبدیل کنند.» با آن‌ها توی ارگ راه می‌افتیم ؛ به هر بنا که می‌رسند برایمان درباره تاریخ و گذشته‌اش می‌گویند و پیش از همه کنجکاویم تا درباره مراسم عزاداری ماه محرم برایمان بگویند.
مراسم عزاداری در این روستا با عنوان زار و زار خاک هرساله در ایام محرم برگزار می‌شود که فقط با شرکت در آن می‌توان به عظمتش پی برد. زار به معنای گریستن است و با مراسم زار در جنوب متفاوت است. عزاداری برای امام حسین (ع) و یارانش قدمتی دیرینه دارد؛ ولی از حدود صدوبیست سال قبل سادات و بزرگان و علمای بنی زهرای قورتان با توجه به شناخت و علمی که از اهل‌بیت داشتند، این نوع از عزاداری را بنا نهادند و مراسم را مدیریت کرده و در میان طایفه‌های روستا پخش کردند. هیچ طایفه‌ای نیست که در این مراسم نقش نداشته باشد. این روستا پنج طایفه اصلی محمدی، رحمانی، سادات، باقری و تقیان و چندین طایفه دیگر دارد و مثلا نخل عزاداری که چهارپایه دارد هر پایه به دو طایفه اختصاص داده می‌شود. طایفه عسگری و تقیان پایه عقب سمت راست را بلند می‌کنند و پایه جلو سمت چپ به طایفه اکبری و عزیزی تعلق دارد و نسل در نسل این پایه را بلند می‌کنند و نقشی در سنج‌زدن یا بلند‌کردن علم ندارند، طایفه باقری سنج‌زن هستند و طایفه عباسی طبل می‌زنند.دسته‌ها به دو دسته سادات و عام تقسیم می‌شوند. طایفه سادات با شال‌های سبز و دسته عام با شال رنگی در این مراسم از همدیگر متمایز می‌شوند و سادات در دوازده منزل می‌ایستند و در هر منزلی یک شعر (که به دم مشهور است) خوانده می‌شود و این شعرها از سادات و بر وزن شعرهای محتشم کاشانی است و هرروز خواندن این شعرها متفاوت است؛ یعنی هم «دم» متفاوت است و هم ‌ریتم خواندنش. مثلا روز اول محرم بر وزن شعر «باز این چه شورش است که در خلق عالم است»، چنین شعری خوانده می‌شود :
محرم است و عزیزان فغان کنید
                    سیلاب خون زدیده دمادم روان کنید
روز نهم محرم که تاسوعاست، دو مراسم زار و زار خاک وجود دارد. زار خاک مخصوص بعدازظهر تاسوعاست که عزاداران پابرهنه به خاک می‌افتند. علاوه بر این تعزیه هم در این ارگ برگزار می‌شود. فاطمی می‌گوید: کلمه قورتان واژه‌ای ترکی است که قور به معنای سلاح و قورچی رئیس اسلحه‌خانه و قورخانه به معنی پادگان است. وجه تسمه دیگر این روستا هم این است که درواقع نام قدیمش گورتان بوده است و به معنی محلی است که گودتر و پست‌تر از بقیه جاهاست. دکتر جعفری زند در کتاب اصفهان پیش از اسلام می‌گوید مناطقی که اسمشان با گور شروع می‌شود گودتر و پست‌تر از بقیه جاهاست.
قدمت ارگ به قرن چهارم هجری و به دوره دیالمه می‌رسد. وسعت آن با مساحت 43هزار مترمربع و مصالح به‌کاررفته مطابق با آب‌وهوای کویری و همه از خشت و گل است و دومین ارگ بعد از ارگ بم به لحاظ وسعت است. باروی شمالی آن 250 متر و باروی شرقی آن 182 متر طول دارد. تعداد برج‌های دیده‌بانی آن 14 برج بوده که یکی از برج‌ها و قسمتی از حصار اصلی ارگ براثر طغیان و منحرف‌شدن مسیر رودخانه زاینده‌رود تخریب شده است. قطر دیوار این بنای عظیم از پایین 2 تا 3 متر متغیر است.
فضای داخلی مسجد اهلان (بالا) متشکل از شش دهانه، طاق و چشمه است که جهت نورگیری بیشتر پوشش دهانه اول در قسمت ورودی تخریب‌شده و به‌جای آن نورگیر تعبیه شده است. موذنه این بنا با معماری خاص و منحصربه‌فرد و مخروطی‌شکل به ارتفاع 9 متر در قسمت شمالی و مجاور فضای ورودی قرار دارد. قسمتی از مسجد شبستان در زیر مسجد اهلان واقع شده است. این مسجد ازنظر معماری با دیگر مساجد داخل ارگ تفاوت دارد و از جالب‌ترین و دیدنی‌ترین مکان‌های داخل ارگ است. روبه‌روی در ورودی مسجد، محلی است که به غریب‌خانه معروف است و درگذشته مسافران و افرادی که برای مدتی در روستا اقامت داشتند، از آن استفاده می‌کردند. باگذشت زمان تغییراتی در این مسجد و مسجد اهلان رخ داده است. ساخت مسجد ابراهیم به سال 1048 هجری قمری و دوره شاه سلیمان صفوی برمی‌گردد.  مسجد در ضلع شمال غربی ارگ و نزدیک حمام عمومی واقع شده است. حمام ارگ در زمان قدیم به‌صورت خزینه بوده و آب آن توسط هیزم گرم می‌شده است. مسجد جامع (جمعه) در ضلع جنوب شرقی، بیرون ارگ و در حاشیه رودخانه زاینده‌رود  خودنمایی می‌کندو قدمت آن به دوره ایلخانیان (قرن هشتم) برمی‌گردد. ساختمان مسجد دوطبقه و بزرگی آن نشانگر جمعیت زیاد روستا در آن زمان است.
آب‌انبار شاه‌عباسی بلان روبه‌روی مسجد جامع ارگ قرار دارد و بر سر یکی از قدیمی‌ترین راه‌های اتصالی اصفهان-‌یزد است. در پایان دوره صفوی تهاجم و لشکرکشی محمود افغان به اصفهان از این مسیر صورت گرفته و بعدازآن این مسیر از رونق افتاده است.
در ضلع شمال غربی ارگ و در حاشیه رودخانه زاینده‌رود کبوترخانه‌ای قرار دارد که همچنان فعال است .