گیریم قانون هوای پاک، همه دستگاهها را موظف کرده و برایشان خط و نشان کشیده باشد؛ گیریم دادستانی پا درمیانی کرده و به محیطزیست اختیار پلمب واحدهای آلاینده را داده باشد؛ اصلا گیریم کرونا خیلی از کارمندان را دورکار و خانهنشین کرده باشد؛ اما آنچه این روزها نفس شهروندان را به شماره انداخته و زندگی در این کلانشهر را سخت کرده، همین آلودگی هواست که اتفاقا امسال نسبت به سال گذشته افزایش هم یافته است؛ بهانهای که باعث شد پس از اصرارهای فراوان و دو ماه پیگیری، در یک بعد از ظهر زمستانی و از قضا آلوده، راهی دفتر ایرج حشمتی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان شویم و یک ساعتی روبهروی او بنشینیم و از چرایی این وضعیت بپرسیم؛ پرسشهایی که حشمتی با حوصله آنها را شنید و پاسخ داد و البته با قاطعیت تمام و کمال از عملکرد محیطزیست در راستای کاهش آلودگی هوا دفاع کرد.
در یکی دو هفته اخیر به مدد باد و باران اصفهان توانست روزهای سالم و قابل قبولی را پشت سر بگذارد؛ شرایطی که موقتی است و چندان نمیتوان به آن دلخوش بود. آقای حشمتی! اصفهانیها تا چه زمانی باید چشمشان به آسمان باشد و دست به دعا باشند تا شاید با وزش باد و بارش باران، سایه آلودگی هوا از سر این کلانشهر دور شود؟!
آلودگی هوا موضوع جدیدی نیست و به دو مسئله برمیگردد؛ عوامل انسانساخت و عوامل طبیعی. در حوزه عوامل انسانساخت باید اشاره کرد که در اصفهان بیش از ده هزار صنعت شکل گرفته است. 78 درصد صنایع در شعاع 50 کیلومتری و 72 درصد از جمعیت هم داخل این شعاع قرار دارند. حدود 15 هزار واحد صنفی،77شهرک صنعتی به وسعت 12هزار هکتار، 900 معدن فعال، 2 هزار واحد سنگبری و 5 ناحیه بزرگ تولید آجر نیز در استان وجود دارد که هیچ کدام از اینها براساس آمایش سرزمین اتفاق نیفتاده و فقط به دلیل نیازهای مقطعی و به خاطر ایجاد اشتغال و افزایش تولید در استان شکل گرفته است؛ بدون اینکه توجهی به آینده صورت بگیرد؛ درحالی که اگر قرار به حرکت در مسیر توسعه پایدار باشد، یک پروژه صنعتی که دارای منافع اقتصادی است، نباید باعث تخریب منابع طبیعی و محیط زیست و برهمزدن نظم اجتماعی و پایمالکردن حقوق نسلهای آتی شود. ایجاد صنایع در اصفهان، اما در مسیر توسعه پایدار نبوده و الزامات زیستمحیطی نیز همراه با توسعه صنعت اتفاق نیفتاده است. البته من مسئول صنعت نیستم و نمیتوانم در این باره نظر بدهم؛ ولی شواهد امر این مسائل را نشان میدهد. موقعیت اصفهان طوری است که به لحاظ اقلیمی خشک و میانگین بارش در آن نسبت به سایر کلانشهرهای کشور به شدت پایین است. به علاوه اینکه در اصفهان (به دلیل داشتن توپوگرافی خاص) میانگین سرعت باد به ویژه در نیمه دوم سال پایین است و این موضوع در کنار پایداری و سکون هوا و همچنین وقوع پدیده وارونگی دما باعث انباشت آلایندهها و تشدید آلودگی هوا در منطقه میشود. در حوزه حملونقل عمومی نیز مشکلات عدیدهای وجود دارد و براساس قانون هوای پاک به این موضوع توجه نشده و اقدامات لازم هم صورت نگرفته است.
مثلا چه اتفاقاتی باید در این سالها میافتاد، اما نیفتاد؟
براساس قانون هوای پاک باید حملونقل عمومی به صورت سالانه 5 درصد گسترش مییافت. نیروی انتظامی و شهرداری علاوه بر گسترش باید دسترسی مردم به حمل و نقل عمومی را هم تسهیل میکردند. این اتفاقات، اما نیفتاده و مردم نیز ترجیح میدهند از خودروی شخصی برای تردد در شهر استفاده کنند؛ درحالیکه در کشورهای توسعهیافته حملونقل عمومی و مسیرهای دوچرخهسواری طوری تعبیه شده که مردم با آرامش و رفاه جابهجا شوند. حملونقل عمومی یعنی اتوبوسها سر ساعت مقرر حرکت کنند، مسافران به راحتی بر روی صندلیها بنشینند و فاصله خانه و محل کار آنها به این وسایل بسیار کوتاه باشد.
با فرض تحقق این موارد، آیا عموم مردم تمایل به استفاده از وسایل نقلیه دارند؟ اصلا خود شما بهعنوان مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان حاضر هستید روزانه و به غیر از مواقعی که به صورت نمادین یا با دستور استاندار از وسایل نقلیه عمومی استفاده میکنید، با ناوگان حمل و نقل عمومی تردد کنید؟
نکاتی که به آن اشاره کردم، زیرساختهای مناسب برای دسترسی به حملونقل عمومی است؛ قطعا همه ما برای رفاه خودمان از وسایل نقلیه شخصی یا اسنپ و… استفاده میکنیم؛ چون میخواهیم زندگی کنیم و برای زندگیکردن باید هزینه پرداخت کنیم؛ اما اگر من احساس کنم که دسترسی به وسایل نقلیه برایم آسان است و در ساعتهای مقرر حرکت میکند، هیچگاه از خودروی شخصی استفاده نخواهم کرد.
پس با این اوصاف این اتفاق هیچ وقت نمیافتد و لابد آلودگی هوا هم از بین نمیرود؟!
شهر هوشمند دارای فاکتورهای مختلفی است؛ مثل حمل و نقل و ضریب نفوذ پذیری اینترنت و منابع انسانی و … . نمیتوان در یک شهر توسعهیافته فقط به برخی از این حوزهها ورود و باقی را رها کرد. این اقدامات باید در دهههای گذشته رخ میداد. چرا باید تجمع پزشکان فقط در یک یا دو خیابان شهر باشد؟ اگر این موضوع مورد توجه قرار گرفته بود، اکنون شاهد ترافیک سنگین در خیابانهای مرکزی شهر نبودیم.
به هرحال اکنون ساختار شهر اینگونه است و شاید خیلی هم قابلیت تغییر نداشته باشد و به قول شما هم آلودگی هوا موضوع چندان جدیدی نیست و هر سال تکرار میشود. امسال، اما با شیوع کرونا و دورکار شدن بسیاری از کارمندان انتظار میرفت آلودگی هوا نسبت به سالهای گذشته کمتر شود که نشد و امسال فقط دو روز هوای پاک را پشت سر گذراندیم که آن هم به مدد وزش باد و شرایط جوی بود!
بله، عوامل اقلیمی و وزش بادهای شدید باعث ثبت دو روز هوای پاک در اصفهان شد.
پس همچنان باید دست روی دست گذاشت و چشم انتظار وزش باد و بارش باران بود؟
خیر، مجموعهای از حاکمیت در اصفهان باید دست به دست هم دهند و دستگاهها نیز باید قانون هوای پاک را اجرا کنند.
خود محیطزیست با توجه به اختیاراتی که قانون هوای پاک و همچنین دادستانی به آن داده، چه کرده است؟
محیط زیست ناظر عالی است و بر اجرای قانون هوای پاک نظارت دارد. 22 دستگاه باید طبق قانون هوای پاک تکالیف خود را انجام دهند؛ تکالیفی که توسط محیط زیست ماه به ماه رصد میشود. دستگاههایی که عامدانه یا به خاطر نداشتن اعتبارات از انجام وظایف خود کوتاهی کنند، شناسایی و به دستگاههای نظارتی معرفی میشوند و آنها هم به دستگاههای اجرایی گزارش میدهند. اما محیط زیست نیز روز هوای پاک امسال، اقدام به افتتاح سامانه نظارتی قانون هوای پاک با حضور معاون اول رئیس جمهور کرد.
این سامانه به صورت برخط تمام تکالیف مشخص دستگاهها را رصد میکند و دیگر نیازی به مکاتبه نیست.
شما همین الان هم میگویید محیط زیست به صورت ماهانه وظایف دستگاهها را رصد میکند. براساس قانون هوای پاک هم که وظایف و تکالیف این دستگاهها مشخص است و دستگاههای خاطی نیز شناسایی شدهاند. سؤال اساسی این است که چرا محیط زیست با متخلفان برخورد نمیکند؟
چرا، این کار را انجام دادهایم.
کدام دستگاهها از انجام تکالیف خود اجتناب کردهاند؟
تقریبا همه دستگاهها. برخی در سطح ملی و بخشی نیز در سطح استانی.
مسئول برخورد با این دستگاههای خاطی کیست؛ آن هم حالاکه هم این دستگاهها شناسایی شدهاند و هم براساس قانون هوای پاک تکالیف خود را انجام ندادهاند؟
محیطزیست گزارش میدهد. ممکن است حقوق عامه و بازرسی پیگیری قضایی انجام دهد یا اینکه از سازمان بازرسی کل کشور درخواست بودجه بکند تا دستگاهها به واسطه آن بتوانند تکالیف خود را انجام دهند. بر این اساس برای اولین بار وزارت کشور به عنوان مسئول هماهنگی دستگاههای اجرایی به منظور عملیاتیشدن قانون هوای پاک انتخاب شده است. استاندارها نیز موظفاند با برگزاری کارگروههای آلودگی هوا نظارت ویژهای بر انجام تکالیف دستگاهها داشته باشند. همچنین 62 حکم روی زمینمانده و 34 حکم بهنتیجهرسیده، توسط وزارت کشور و سازمان محیطزیست احصا و در سامانه ثبت شده است. برای این 34 حکم برش ملی و استانی طراحی شده؛ مثلا اگر عمده دلیل آلودگی هوا در اصفهان صنایع هستند، برش صنعت در اولویت قرار میگیرد و دستگاهها باید تکالیفی را انجام دهند. برای اجرای این طرح اعتبار نیز در نظر گرفته شده است.
پس دیگر دستگاهها عذر و بهانهای برای انجامندادن تکالیف خود ندارند؟
بله، خوشبینی ما برای سال آینده این است که رصد تکالیف دستگاهها سامانهای شده و دیگر دستگاهها خیلی از عذر و بهانههای قبل را ندارند.
شما میگویید باید برای سال آینده خوشبین باشیم! الان چه باید کرد؟ آن هم در شرایطی که مشعلهای مازوت فک پلمب شدهاند. دستور فکپلمب از سوی چه نهادی صادر شده است؟
ما به شما می گوییم مقامات ملی.
برخی مسئولان گفتند این دستور از سوی شورای عالی امنیت ملی صادر شده است. بر این اساس، چگونه دستگاهی که خودش چنین حکمی را صادر میکند، قرار است بر نحوه اجرای قانون هوای پاک توسط دستگاهها با توجه به راهاندازی سامانهای که به آن اشاره کردید، نظارت کند؟
اکنون شرایط بحرانی است و در وضعیت عادی به سر نمیبریم؛ بحرانی که ناشی از اجرایینشدن قانون هوای پاک است. اما حالا که قانون اجرا نشده، نمیتوان برای برونرفت از بحران کاری نکرد. سازمان محیطزیست تذکرات خود را در رابطه با بازشدن مازوت اعلام کرده است؛ اما جلوگیری از مازوتسوزی در اختیار محیطزیست نیست. مازوتسوزی از سال 93 ممنوع شد، اما اکنون حدود 40درصد ظرفیت نیروگاه مجبور به سوزاندن مازوت است. محیط زیست هر روز مصرف مازوت را نظارت و پایش میکند. از طرف دیگر شانسی که داریم، ناپایدار بودن جو است که مانع از رقمزدن شرایط پایداری مثل آذرماه شود.
و اگر شرایط پایدار شد، چه؟
خوب هنوز پایدار نشده است! در کمیته اضطرار، این موضوع پیش بینی شده است. اگر شرایط پایدار شد، اما به دلیل برودت هوا امکان استفاده از گاز هم نبود، به ناچار مجبور به اعمال محدودیت برای مصرف برق و خاموشی هستیم و برخی صنایع را هم تعطیل میکنیم. نمیگوییم از زمانی که مشعلهای مازوت باز شدهاند، تولید آلودگی نداشتهاند، اما ناپایداری جو باعث شده که انباشت آلایندهها اتفاق نیفتد.
پس باز هم شرایط جوی نقش اساسی در کاهش آلودگی دارد!
بله، اما محیطزیست هم اقدامات خوبی انجام داده است؛ برای مثال تولید کارخانجات آجر در پنج ناحیه از همان زمانی که وارد فصل اینورژن شدیم، به یک چهارم رسید. خیلی واحدها این موضوع را رعایت کردند و حدود 36 واحد هم بیتوجهی کردند که پلمب شدند. همچنین صنایع بزرگ را مجاب کردیم که تعمیرات خود را در فصل سرما انجام دهند تا حجم آلودگی و مصرف انرژی به حداقل برسد. با اختیاراتی که دادستانی به محیط زیست داده است هم، توانستیم برای پلمب واحدهای آلاینده تا زمان رفع نقایص اقدام کنیم. البته پلمب واحدهای آلاینده در صورت اضطرار انجام میشود؛ چون این کار تبعات اجتماعی و اقتصادی را به دنبال دارد.
همه اقداماتی که به آن اشاره کردید، اقدامات خوبی است؛ اما هیچکدام نهتنها باعث کاهش آلودگی نشده بلکه امسال، روزهای آلوده بیشتری نسبت به سال گذشته پشت سر گذاشتیم!
مقایسه گزارشهای سال 99 با 1400 که در بازه مشخص انجام شده، نشان میدهد امسال نسبت به سال 99، حدود 20 درصد روزهای آلوده برای گروههای حساس افزایش یافته است؛ البته ممکن است این عدد تا پایان سال تغییر کند. اما آمار شش ماهه دوم نشان میدهد روزهای آلوده برای عموم کاهش یافته است؛ پس اقداماتی که به آن اشاره کردم توانسته شدت آلودگی برای عموم مردم را کاهش دهد.
موضوعی که در برنامه تلویزیونی «تفاوط» که اتفاقا خود شما نیز حضور داشتید مطرح شد، این بود که محیطزیست به دنبال گرفتن بودجه نبوده و در این زمینه تلاشی نکرده است!
از زمانی که مسئولیت محیطزیست را به عهده گرفتم، اولین دغدغهام بودجه و منابع انسانی بوده است؛ دو موضوعی که به واسطه آن میتوان نظارت کرد، اما محیطزیست هم در منابع انسانی و هم بودجه ضعیف است. در این باره با سازمان برنامه و بودجه و استانداری و مسئولان کشوری مکاتبات زیادی داشتهایم. بارها اعلام کردهام که نداشتن بودجه چه تبعات زیست محیطی را به وجود میآورد.
آیا سالهای گذشته نیز اینگونه بوده است؟
بله همیشه همین بوده است. اساسا اعتبارات همواره اندک بوده و محیط زیست از صنعت جا مانده است.
شاید هم زورش نمیرسد!
خیر، شاید به محیطزیست به عنوان یک دستگاه اثرگذار که باید تقویت شود، نگاه نشده است. امسال برای تملک دارایی 4 میلیارد و 800 میلیون تومان روی کاغذ اعتبار در نظر گرفته شده است؛ درحالیکه پیشبینی شده، یک میلیارد و 800 میلیون تومان از این مبلغ تخصیص یابد. اما تا این لحظه اعتباری که دریافت شده، فقط 100میلیون تومان بوده است که 45 میلیون تومان آن، حقوق یک کارمند طرحی و مابقی برای کل فعالیتهای ده ماه گذشته بوده است. شما انتظارتان این است که من با این 55 میلیون تومان چه کنم؟ هر کاری می دانید بگویید تا من انجام دهم!
برخی از فعالان محیط زیست کمبود بودجه را بهانه میدانند و معتقدند که محیطزیست اگر بودجه ندارد، در عوض اختیارات قانونی دارد !
بودجه برای صحتسنجی و پایش نظارتها اختصاص داده میشود. وقتی خودروی مناسب و نیروی کافی وجود ندارد، چگونه میتوان ده هزار صنعت را پایش کرد؛ درحالی که اگر رصدها آنلاین انجام میشد، نیازی به اینکه شبانه به سراغ صنایع برویم، نبود.
آنها هم که به راحتی محیط زیست را دور میزنند!
بله، نمیشود که هر شب در شهرکهای صنعتی گشتزنی کرد. اگر پایشها برخط و هوشمند بود، اپراتور آنها را روزانه رصد میکرد. مشاهدات ما از تخلفات صنایع صرفا میدانی و چشمی و کارشناسی است؛ به خاطر همین معمولا در مراجع قضایی دستمان خالی است. این گزارشها باید در کارگروه کاهش آلودگی هوا که با حضور استاندار برگزار میشود، مطرح و تبدیل به مصوبه شود تا صنایع ملزم به رعایت آن شوند.
چرا این الزام وجود ندارد؟
تعارف که نداریم، محیط زیست در استان جدی گرفته نشده است.
درحالی به این موضوع اشاره میکنید که در دو سال گذشته بیش از 3هزار و 600 مجوز جدید ایجادی و توسعهای برای سرمایهگذاری در بخش صنعت استان از سوی محیطزیست صادر شده است. مبنا و اساس صدور این مجوزها چه بوده است؟
همه این مجوزها مربوط به واحدهای صنعتی نیستند؛ مثلا مجوز دامداری و… نیز شامل این عدد میشوند.
به هرحال برخی از آنها جزو واحدهای صنعتی که هستند!
بله، ولی اینها واحدهایی هستند که در شهرکهای صنعتی مصوب مستقر میشوند. در شهرک صنعتی رازی 600 واحد مجوز استقرار دارند که حدود 260 واحدشان فعال است و مابقی غیرفعال هستند. برخی از این صنایع دوباره مجوز میگیرند یا خرید و فروش میشوند. بخش دیگری از این صنایع هم در خارج از شعاع 50 کیلومتری قرار دارند. از طرف دیگر اشتغال و تولید هم باید مورد توجه قرار گیرد. اگر قرار است جلوی توسعه صنعت را به هر دلیلی بگیریم، باید دستگاههای دیگر نیز همکاری کنند؛ چون موقعی محیطزیست میتواند جلوی این موارد را بگیرد که همدلی لازم بین مقامات وجود داشته باشد.
چندی پیش و در صحن علنی شورا گفتید از مسئولان میپرسم که میخواهید مردم زنده بمانند؛ اکنون من این سؤال را از شما به عنوان مدیر یک دستگاه متولی میپرسم. میخواهید مردم زنده بمانند؟
باید به موضوع اشتغال به عنوان یک ضرورت توجه کنیم. محیطزیست اکنون دیگر به هیچ عنوان مجوز صنایع آببر به ویژه ریختهگری را نمیدهد. با این وجود تا رسیدن به شرایط ایدئال فاصله زیادی وجود دارد. محیط زیست در اصفهان بسیار مظلوم واقع شده است. امسال تعداد روزهای پاک نسبت به سال گذشته کاهش یافته است، اما آیا کسی به فکر جلوگیری از آلودگی هواست؟ زمانی که آلودگی هوا تشدید میشود، تعداد بیماران قلبی و ریوی که در اورژانس بستری میشوند نیز افزایش مییابد؛ درحالی که هزینه پیشگیری کمتر از درمان است. تا کی فقط باید به فکر درمان بود؟ اینها محقق نمیشود مگر با بالندگی و رشد فرهنگ. نمیشود فقط از یک دستگاه انتظار داشت که وظایف سایر دستگاههای دیگر را هم به دوش بگیرد و هم به جای آنها پاسخگو باشد. امروز که مشعلهای مازوت باز شده است محیطزیست نباید پاسخگو باشد؛ بلکه کل مدیریت استان و مقامات ملی باید پاسخگو باشند.
خود محیطزیست چطور؟ آیا شما به همه وظایف خود عمل کردید؟
محیط زیست دستگاهی نظارتی است که پایش و نظارت و صدور مجوزهایی که ماده 11 قانون هوای پاک مشخصکرده را دارد. محیطزیست بیشتر از آنچه وظیفهاش بوده با کمترین امکانات و بودجه و نیروی انسانی انجام داده است. در حوزه ستاد نیز باید هماهنگیهایی صورت بگیرد. من نمیتوانم توضیح بدهم چه اتفاقاتی در این باره افتاده است. محیط زیست نیز با سایر مشکلاتی که دستگاههای مختلف با آن روبهرو هستند، مواجه است؛ 2میلیون و 300 هزار جمعیت اصفهان فقط چشم به محیطزیست دوختهاند ؛اما با کدام پول و امکانات؟
با این اوصاف بود و نبود محیطزیست چه تفاوتی با هم دارد؟
محیط زیست فقط صدایی است که در جلسات حرف میزند و نیروهایی که جانفشانی میکنند. ببینید الان 550 صنعت آلاینده از سوی محیطزیست معرفی شده است. این صنایع بیش 1400 میلیارد تومان عوارض آلایندگی در نه ماهه اول سال پرداخت کردهاند؛ اما سؤال این است چرا در اصفهانی که بودجه اعتباری آن از بودجه استانی است، ایستگاه معمولی سنجش پالایش آلایندگی وجود ندارد؟ اگر فقط به دنبال سازمانی باشیم که مقصر تلقی شود، بهترین گزینه محیطزیست خواهد بود که طبق قانون وظایفی برای آن مشخص شده است؛ اما امکانات و منابع لازم را ندارد و فقط در شرایط بحران مقصر به شمار میآید. اگر محیطزیست کمکاری کرده است، چرا دستگاههای اجرایی با آن برخورد نکردهاند؟ چون ادله محکم و محکمهپسند داشته است. محیط زیست اقدامات خوبی را انجام داده؛ اما شرایط اقتصادی و اجتماعی باعث شده که عدهای ترکفعل بکنند. سال گذشته صندوق ملی محیطزیست عنوان کرد که تا 200میلیارد تومان تسهیلات به صنایع آلاینده به صورت وام بلندمدت و با سود کم پرداخت میشود. بارها محیطزیست به بخش صنعت و استانداری و فرماندار مکاتبه کرد و خواست که صنایع را ترغیب به استفاده این تسهیلات بکنند. اما صنایع قبول نکردند؛ چون میزان مالیاتی که پرداخت میکنند (از هشتهزار تومان به بالا) آنقدر کم است که آنها به جای استفاده از تسهیلات برای رفع آلایندگی ترجیح میدهند مالیات پرداخت کنند. محیطزیست بین مردم و صنایع قرار گرفته است. ما محیط ایست نیستیم. جلوگیری از فعالیت برخی از صنایع فقط به دلیل رعایت حقوق شهروندی مردم و حفظ سلامت آنهاست. مردم بدانند که علی رغم انتقادات و هجمه بسیار علیه محیط زیست مبنی بر اینکه کارآیی لازم را ندارد و از عهده نظارت برنمیآید، محیط زیست با این بودجه و امکانات توان بیشتری برای دفاع از مردم ندارد. اینها ناشی از کمکاری محیط زیست نیست؛ بلکه نیروی انسانی و اعتبارات این سازمان اندک است.
