اوایل هم به دلیل اینکه محیط ناشناخته است، خیلی اذیت میشود.» دوران سربازی برای آدمها متفاوت است؛ توأم با خاطرات تلخ و شیرین: «مسئولیتی که به افراد سپرده میشود، گاهی اوقات باعث بروز مشکلات روحی میشود. مثلا برای ما که دوازده نفر بودیم و همه پزشک بودند یا دکتری و… داشتند، مسئولیت شستن و تی کشیدن راهرو را وضع کرده بودند. دوست من فوقتخصص گوش و حلق و بینی بود؛ اما صبحها باید زمین را تی میکشید. این موضوع به نوعی تحقیر است و از ذهن آدم پاک نمیشود. یا متأهلهایی که خانمشان پا به ماه بود و نمیتوانستند به مرخصی بروند، مدام گریه میکردند و درخواست مرخصی داشتند.»
همه گلایههای سربازان
سختیهای سربازی برای آن دسته از افرادی که تحصیلات پایینتر دارند، شاید بیشتر از بقیه باشد. مسعود دیپلم دارد و تنها چند روز است که سربازیاش را به اتمام رسانده است. میگوید: «من دژبان بودم؛ به خاطر همین هم شبهای زیادی را پشت سر هم به ناچار بیدار میماندم.» سربازها میگویند بارها شاهد درگیری همخدمتیهایشان بودهاند که دوران سربازی را برنتابیده و تحمل آن را نداشتهاند و به همین خاطر همیشه دچار مشکلاتی بودهاند؛ مشکلاتی که از نظر او حالا و پس از اتمام دوره سربازی باز هم دست از سرشان برنداشته و برایشان به کابوس تبدیل شده است. مسعود البته میگوید: «سربازها خاطرات خوبی هم از این دوره و در کنار همدیگر بودن دارند؛ مثلا آشنایی با افراد و فرهنگهای مختلف. یا ایجاد حس مسئولیت و استقلال در آنها.» مهدی که سرباز ناجاست و در یگان حفاظت قوه قضاییه خدمت میکند، میگوید که هشت سال سابقه کار در حوزههای فرهنگی و هنری دارد و هیچگاه تصور نمیکرده است که روزی بهعنوان نگهبان در دادسرا حضور پیدا کند. سربازان با مشکلات مالی هم روبهرو هستند: «خود من مستقل زندگی میکنم و اجارهخانه میدهم؛ اما سربازی باعث شده نتوانم کار کنم.» حقوق سربازی هم کفاف گذراندن امور را نمیدهد: «سرباز مجرد با فوقدیپلم، یک میلیون و 200 هزار تومان و سرباز با مدرک تحصیلی دیپلم، 950 تا یک میلیون تومان دریافتی دارد؛ البته چند ماهی است که قوه قضاییه برای سربازها مبلغی (بین 200 تا 300 هزار تومان) بهعنوان پاداش در نظر گرفته است. با این حال، حقوق سربازان کم است و کفاف خرجشان را نمیدهد. بعضی از سربازان هم به حقوقشان دست نمیزنند و آن را برای خانواده میفرستند.» نرفتن به مرخصی یا اجازه ندادن به سربازان برای استفاده از مرخصی یکی از مشکلاتی است که بسیاری از سربازان از آن گلایه دارند؛ بهویژه سربازانی که متأهل هستند. بنا به گفته مقام معظم رهبری، سربازان متأهل باید خدمت سربازی آسانتری نسبت به دیگر سربازان داشته باشند. به همین دلیل نیز مشمولان متأهل خدمت سربازی به دلیل توجه ویژه به شرایط آنها، مرخصی بیشتری نسبت به دیـگـــر ســـربــازان دارند و مرخصی سربازان متأهل در سال حدود ۱۰ روز بیشتر از دیگر سربازان است؛ همچنین محل خدمت سربازان متأهل، حتیالامکان باید نزدیک محل سکونت آنها در نظر گرفته شود؛ درحالیکه مهدی میگوید در یگانی که خدمت میکند بارها شاهد این بوده که سربازان متأهل برای رفتن به مرخصی به مشکل برخوردهاند و نتوانستهاند مرخصی بگیرند؛ موضوعی که گاهی باعث بروز اختلاف در زندگی مشترک سربازها میشود: «در یگان، من شاهد بودهام که به خاطر اینکه سرباز اجازه مرخصی رفتن نداشته با همسرش اختلاف پیدا کرده و نهایتا زندگیشان از هم پاشیده است. برخی سربازها هم به همین علت نامزدیشان به هم خورده است. سربازهایی هم هستند که به این خاطر غیبت میکنند یا از پادگان فرار میکنند.» مهدی که هفته اول سربازی را در سمنان گذرانده و سپس به اصفهان منتقل شده است، برخورد نامناسب با سربازان را هم یکی دیگر از مصائب دوران سربازی میداند؛ آنجا که میگوید: «من با ماشین خودم به پادگان سمنان رفته بودم، اما میگفتند سرباز نباید با خودروی شخصی تردد کند. یا اجازه به همراه داشتن یک گوشی ساده را نداشتیم و نمیتوانستیم با خانوادهمان تماس برقرار کنیم. به همین دلیل نیز با هزار و یک مشقت توانستم از سمنان به اصفهان انتقالی بگیرم؛ ولی هرگز تصور نمیکردم در حین خدمت در شهر خودم هم باز نتوانم مرخصی بگیرم و به خانه بروم! حتی برای استعلاجی گرفتن هم سربازها مشکل دارند و به همین راحتیها نمیتوانند مرخصی بروند. الان که دوران کروناست و سربازها هم مثل بقیه مردم بیمار میشوند، نیاز به مرخصی بیشتر احساس میشود.» البته هستند کسانی که در دوران خدمت هوای سربازان را هم دارند: «سرهنگی داشتیم که معتقد بود سرباز دست من امانت است؛ به همین خاطر هم بسیار محترمانه برخورد میکرد. موقعی که سربازی بیمار میشد او را دکتر میبرد و برایش میوه و… میخرید.» ستار هم که به تازگی دوران سربازی را پشت سر گذرانده، از برخی از برخوردها و اتفاقهایی که در پادگان میافتد گلایه دارد. او که دوران آموزشی را سختترین قسمت سربازی میداند، میگوید که بدترین اتفاقهای روحی و روانی در همین زمان برای سربازها رخ میدهد؛ چراکه «در این بازه انواع و اقسام اتفاقهای عجیبغریب میافتد؛ مثل تنبیههای گاهوبیگاه. با این استدلال که سرباز باید تحت امر باشد! درحالیکه این برخوردها سربازان را دچار مشکلات روحی و روانی میکند؛ اختلالهایی که حتی بعد از اتمام این دوران نیز آنها را رها نمیکند و حتی در برخی از موارد باعث گرایش سربازان به سیگار و مواد مخدر میشود.» ابتلای سربازان به اختلالهای روحی و روانی موضوعی است که برخی از پژوهشها نیز به آن اشاره دارند. به گزارش «ایسنا» نتایج یک مطالعه مروری که در مجله «طب نظامی» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله (عج) منتشر شده، نشان داده است برخی سربازان دچار اختلالهای روانی مثل افسردگی، اضطراب، اختلالهای خواب، اعتیاد به مواد مخدر، مشکلات شخصیتی همچون پارانوئید، مانیا، اسکیزوفرنی، هیستری و خودشیفتگی هستند. دیگر نتایج این پژوهش نشان میدهد: «با توجه به مطالعات بررسیشده در این پژوهش، شاهد افزایش روزافزون اختلالهای روانی در قشر جوان و بهخصوص سربازان وظیفه هستیم. وضعیت سلامت روانی سربازان ایرانی به دو دسته عوامل کلی برونسازمانی (محیط خانوادگی، عوامل اقتصادی، فرهنگی و روانی) و درونسازمانی (امکانات موجود، برخورد فرماندهان، نوع وظیفه محولشده و نحوه آموزش) وابسته است. با دادههای حاصل از مطالعات انجامگرفته، میزان آگاهی از وضعیت کنونی روان سربازان و عوامل مؤثر بر آنها افزایشیافته و نگرانی مسئولان بیشازپیش آشکار میشود و آنها میتوانند درصدد راهحلهای لازم برای حل مشکلات باشند. همچنین واحدهای مشاوره در یگانهای نظامی میتوانند از دیگر آسیبهای اجتماعی احتمالی پیشگیری کنند و سلامت روانی افراد را ارتقا دهند. در این زمینه سنجش ویژگیهای شخصیتی سربازان در بدو ورود به مراکز نظامی و برگزاری کارگاههای مقابلهای میتواند حتیالامکان از بروز آسیبهای احتمالی پیشگیری کند.» پروانه پرویزیان، روانشناس، نیز دراینباره به «ایسنا» گفته است: «یکی از زمانهای بحرانی که ممکن است بیماری روان علائم خود را نشان دهد، دوران نوجوانی است که تمام سیستم بدن فرد از نظر جسمی و روانی مختل میشود و در این زمان بحرانی با فشار کنکور مواجه هستیم و برای آقایان نیز در این سنین فشار سربازی وجود دارد. بسیاری از مراجعان ما اولین تجربه بروز علائم را مربوط به پادگان میدانند.»
لزوم ساماندهی سربازی
گلایهها و مشکلات سربازان در دوران خدمت باعث شده تا نمایندگان مجلس در سالهای گذشته طرحهای مختلفی را برای ساماندهی دوران سربازی پیشنهاد دهند؛ طرحهایی مثل سرباز حرفهای و طرح مرتبط با ساماندهی مشمولان غایب که البته تاکنون راه به جایی نبرده و با مخالفتهایی هم روبهروست. جدیدترین طرح، طرح پنج سالهشدن سربازی است که ابوالفضل ابوترابی، عضو کمیسیون امور داخلی مجلس، در رابطه با آن به «باشگاه خبرنگاران» گفته است: «در صورت تأیید افراد در گزینشها از نظر فرمانده یگانشان، با حقوق کامل، پنج سال به سربازی میروند و میتوانند به استخدام نیروهای مسلح در بیایند.» آنطور که آمارها نشان میدهد ایران سالانه بیش از ۵۰۰ هزار نفر سرباز دارد که طراحان حرفهای شدن سربازی میگویند با اجرای پیشنهاد پنجساله شدن سربازی و پیمانی شدن آن، ۸۰ هزار سرباز کفایت میکند. اماواگرها در رابطه با ساماندهی سربازی درحالی ادامه دارد که بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، پس از مسکن، دومین مانع و علت تأخیر ازدواج، سربازی مردان است؛ دورانی که نیازمند ساماندهی و بهینهسازی است و حالا منتظر تصمیم نمایندگان مجلس است!
