به گزارش اصفهان زیبا؛ وارد رستوران که میشوم، فضای گرم و مطبوعش حسابی حالم را جا میآورد. هیترهای برقی بالای سرمان با آن سرخی آتشینشان، هوای سرد را در خود بلعیدهاند و محیط را آماده استراحت و لذت کردهاند. موقع انتخاب میز، پیشخدمت توضیح میدهد که برای انتخاب میز، نگران دوری یا نزدیکی به هیترها نباشم؛ برای هر میز یک بخاری گازی هم در نظر گرفته میشود. میز مدنظر را که انتخاب میکنم، چشمانداز شهر را نگاهی میاندازم و با خودم میگویم چه خوب که فضای روباز رستوران و سردی هوا، مانع حظ من نشدهاند، چه خوب که انرژی میسوزد و کیف ما بهجاست.
در سالهای اخیر افزایش فزاینده هزینههای انرژی و نگرانیهای امنیتی در سراسر جهان، کمپینهای هدفمندی را برای ترغیب شهروندان به کاهش مصرف انرژی به راه انداخته است؛ مثل همین کمپین «دو درجه کمتر» که در چند هفته اخیر مطرح شد و شهروندان ایرانی را به مدیریت بهتر منابع انرژی ترغیب کرد. در دنیای سخنرانی و ارتباطات، به چنین کنشهایی «دعوت به اقدام» (Call-to-Action) میگویند و یکی از مهمترین ابزارها برای تأثیرگذاری و هدایت مخاطبان به سمت هدفی مشخص است؛ یعنی با هدف قراردادن نگرشهای مخاطب تلاش میشود که راهحل مشکل در افراد درونی شده و درواقع به شیوهای نرم مسئله حل شود.
چنین اقداماتی با این نگاه شکل میگیرد که مردم و عملکرد دلخواهشان ضریب تأثیرگذاری بالاتری نسبت به سایر اقدامات دارد یا دستکم بهاندازه اقدامات نظارتی، سرمایهگذارانه و مدیریتی که بهواسطه دولتها صورت میگیرد، ارزشمند است. بر همین اساس میتوان به موضوع مصرف انرژی در کافهها و رستورانهای روباز سطح شهر و بهطورکلی در کشور نگاهی داشته باشیم.
مصرف بیشتر، مخاطب بیشتر
این روزها که با رسیدن پاییز و زمستان، حال و هوای شهرها بارانی و برفی شده است و دمای هوا به چندین درجه زیر صفر در نقاط مختلف کشور نزول پیدا کرده، همچنان برخی مکانهای عمومی با ارائه خدمات در فضای روباز و با ارائه امکانات مختلف گرمایشی، به دنبال ایجاد تنوع و جذب مشتری هستند؛ یعنی در عین اینکه به دلیل کمبود انرژی گاهی برق حوزههای شهری و صنعتی کشور قطع میشود و گازرسانی به برخی نقاط با مشکل مواجه است، کافهها، رستورانها، شهرکتابها و امکانی ازایندست، صرفا برای ایجاد جذابیت و جذب بیشتر مشتری، دست به مصرف بیرویه میزنند؛ درحالیکه به شکل منطقی گرمایش یک مکان محبوس نسبت به فضای آزاد انرژی بسیار بیشتری نیاز دارد. البته ارائه چنین خدماتی و استقبال شهروندان از آن، مشتی از خروار است.
به نقل از رئیس سازمان ملی بهرهوری، در سال 1402، بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، ایران در سال ۲۰۲۲ در شاخص مصرف انرژی در جایگاه آخر دنیا قرار دارد. کشور ایران با اینکه دومین منابع نفت و گاز دنیا را در اختیار دارد؛ اما به دلیل مصرف زیاد انرژی همچنان دچار ناترازی است.
مصرف انرژی در ایران بیداد میکند
به گفته میرسامان پیشوایی، رییس سازمان ملی بهرهوری ایران، موضوع نگرانکنندهتر این است که میانگین مصرف انرژی در جهان کاهشی است؛ اما در کشور ما رو به افزایش قرار دارد؛ بهطورمثال در فصل سرد سال مصرف گاز ما به روزانه ۷۰۰میلیون مترمکعب میرسد که در مقایسه با دیگر کشورها از این نظر شرایط مناسبی نداریم. بیشک برای تبیین چنین اعداد و ارقامی نمیتوان به دنبال علتی واحد بود. بازدهی پایین تجهیزات مصرفکننده انرژی در بخش خانگی، عدم رعایت کامل مبحث ۱۹ مقررات ملی در ساختمانهای نوساز، عدم نصب پنجره دوجداره استاندارد در بخش وسیعی از ساختمانهای موجود، عملیاتینشدن برچسب مصرف انرژی ساختمان، عدم پرداخت یارانه مناسب به مردم بهمنظور انجام اقدامات بهینهسازی مصرف انرژی در منازل مسکونی بهویژه برای خرید تجهیزات مصرفکننده انرژی، پربازده و پایینبودن تعرفههای برق، گاز و سایر حاملهای انرژی نسبت به هزینه تمامشده آن ازجمله دلایلی است که میتوان برای این سطح از مصرف انرژی بالا بیان کرد.
از ماست که بر ماست
اما بدونشک چگونگی مواجهه مردم با منابع انرژی هم در بهدستآوردن چنین جایگاه خطرناکی در سطح دنیا بیتأثیر نیست؛ بهطورمثال با اینکه به گفته جواد محمدی مدیر بازرسی و نظارت اصناف استان اصفهان به «اصفهان زیبا»، اداره اصناف به کمک اداره برق استان رفته و با صدور ابلاغیه و بازدیدهای میدانی سعی در کنترل مصرف بیرویه انرژی توسط مکانهایی همچون کافهها و رستورانها دارد؛ ولی صاحبان این اماکن در گفتوگو با «اصفهان زیبا» از مصرف بیدردسر انرژی میگویند. آنها بیان میکنند که گاهی ابلاغیههایی صادر شده و گاهی هم سرکشیهایی صورتگرفته؛ ولی در حال حاضر مصرف انرژیشان همچون گذشته است و تغییری در رویه مصرفشان ایجاد نشده. آنها معتقدند تا زمانی که میتوان هزینه این انرژی را حتی به قیمت بالاتر و با جریمه بپردازند، نهادی نمیتواند مانع کسبوکارشان به شیوه دلخواه شود.
با این حساب و با ارجاع به سابقه تاریخی چنین اقداماتی، میتوان نتیجه گرفت که در طول چندسال گذشته کاسبان سرمایه به طرق مختلفی از موانع دولتی، حتی بهشرط وجود سختگیرانهاش، عبور کردهاند و کارآمد نبوده است. بهعبارتیدیگر، این روزها نحوه فرهنگ مصرف چنان شکلی به خود گرفته که گاهی حتی خردهگرفتن بر چنین نحوه مصرفی میتواند برای شنونده تعجببرانگیز باشد! در این فرهنگ فروشنده و صاحب کسبوکار میگوید اصل این است که بتوانیم به هر طریقی که میشود از فرصتهای اطرافمان استفاده کنیم و سودمان را افزایش دهیم. در مقابلش مصرفکنندهای قرار دارد که معتقد است دنیای اطرافش، دنیای لذت است و هر چیزی که نیاز او را به این طریق برآورده کند، پذیرفتنی است؛ گفتوشنودهایی که به بیان علمیتر میتوان آنها را ذیل فرهنگ مصرفی در دنیای سرمایهداری تعریف کرد.
ایران کجاست و ایرانی چه میکند؟
متناسب با این فرهنگ که تاریخچهاش متعلق به سرزمین دیگری است، انسان همواره به دنبال مصرف هرچه بیشتر است. او با نحوه خاص مصرفکردنش، مصرف هر چیزی، چه کالاهای مادی و چه خدمات، هویت ممتاز و منحصربهفردی برای خودش کسب میکند.
در همین راستا بر طبیعت و مشتقات آن هم غلبه میکند تا بتواند منابع موردنیازش را به چنگ آورد؛ نحوه نگرشی که سید محمد بهشتی، استاد دانشگاه شهید بهشتی در کتاب «ایران کجاست ایرانی کیست» به آن پرداخته است. بهشتی در این کتاب معتقد است فرهنگ مصرفی ریشه در فرهنگ سرزمینهای اروپایی و بهطور خاصتر ریشه در فرهنگ غربی دارد. او میگوید، موقعیت محیطی این سرزمین همواره شرایطی ایجاد کرده که موانع و منابع طبیعی در حالت بالفعل بوده و به همین خاطر طبع مردم این سرزمین به گونهای است که روحیه شکارگری و غلبه دارند؛ غلبه بر هر چیزی ازجمله طبیعت که نتیجه آن مازاد منابعی است که نوع خاص فرهنگ مصرفکردن هرچه بیشتر را به دنبال داشته است.
با وجود این، او معتقد است موقعیت محیطی سرزمینی همچون ایران، موقعیتی کاملا برعکس داشته است. موانع و منابعی که همواره بالقوه بوده و این مردم بودند که باروحیه مراقبت و پرستاری، از منابعشان محافظت میکردهاند؛ مثلا کمبود آب آنها را بهسوی استفاده از آبهای زیرزمینی و حفر قناتها سوق داده است. بر اساس گفتههای این استاد دانشگاه، فرهنگ مصرفی در شرایطی در فرهنگ روزمره ما رواج پیدا کرده است که منابع ما بههیچعنوان پاسخگوی آن نیست؛ یعنی اگرچه گسترش این فرهنگ در هر جامعهای میتواند آفات زیادی داشته باشد؛ ولی در این جامعه بهطور خاص و با درنظرگرفتن موقعیت سرزمینیمان، نتایج فاجعه باری ایجاد میکند. ازجمله قطعیهای مکرر منابع انرژی که با همه تدابیری که اندیشیده شود، بازهم اگر نحوه نگرش و عملکرد مردم اصلاح نشود، فایدهای نخواهد داشت.
