به گزارش اصفهان زیبا؛ سوزندوزی، هنری کهن و اصیل است که همچون زبانی بیکلام، تاریخ، فرهنگ و جهانبینی مردمان ایران را بر پارچهها و نقشهای رنگین روایت میکند. این هنر نهتنها یک شیوهی تزئین لباس و وسایل بوده، بلکه هویتی فرهنگی و نشانی از باورها، آرزوها و سلیقهی اقوام مختلف را نیز در خود جای داده است. هر کوک سوزندوزی، گویی روایتگر بخشی از زندگی زنان و مردانی است که با حوصله و ظرافت، زمان و روح خویش را بر تار و پود پارچه حک کردهاند.
تاریخچه و خاستگاه سوزندوزی
شواهد تاریخی نشان میدهد که سوزندوزی در ایران سابقهای چند هزار ساله دارد. کشفیات باستانشناسی از هزاره اول قبل از میلاد، نمونههایی از پارچههای منقوش و دوختهشده را نشان میدهد که حاکی از قدمت این هنر است.
در دوره ساسانیان و سپس صفویه، سوزندوزی جایگاهی ویژه یافت و حتی در لباس درباریان و اشراف نیز حضور پررنگی داشت.در واقع سوزندوزی در ابتدا تنها یک شیوه تزئینی نبود؛ بلکه نوعی نمادپردازی محسوب میشد. بسیاری از نقشها و طرحها، برگرفته از اعتقادات مذهبی، باورهای اسطورهای و حتی مفاهیم مرتبط با طبیعت بودند. برای نمونه، نقوش خورشید، پرندگان، گلها و حیوانات در بسیاری از دوختها تکرار میشد و هر یک معنای خاص خود را داشت.
گسترهی جغرافیایی و قومیتها
این هنر در مناطق مختلف ایران جلوههای متفاوتی پیدا کرده و تقریباً هر قوم ایرانی سبک و شیوه خاص خود را در سوزندوزی داشته است:
بلوچستان: سوزندوزی بلوچی یکی از شناختهشدهترین سبکهاست که با ریزهکاری، طرحهای هندسی و رنگهای گرم شناخته میشود. زنان بلوچ ساعتها پشت دار مینشینند و لباسهایی میدوزند که نهتنها برای استفادهی روزمره، بلکه بهعنوان جهیزیه و حتی کالای ارزشمند اقتصادی کاربرد دارد.
خراسان جنوبی: در این منطقه «پتهدوزی» و «سکهدوزی» رایج بوده است. زنان با نخهای رنگارنگ گل و بوتههایی میدوزند که یادآور باغهای ایرانی است.
اصفهان: هنری مانند «سرمهدوزی» در این خطه بسیار رایج بوده که با استفاده از نخهای نقرهای و طلایی جلوهای اشرافی به پارچهها میبخشد.
قشقاییها و بختیاریها: این اقوام نیز با طرحهای سادهتر اما پرمعنا، سوزندوزی را به بخشی از پوشاک و زندگی روزمره تبدیل کردند.
خوزستان و جنوب ایران: آیینهدوزی و گلابتوندوزی در این نواحی رونق داشت و بر لباسهای محلی زنان جلوهای خاص میبخشید.
به بیان دیگر، سوزندوزی نه یک هنر محدود، بلکه یک سنت فراگیر در سراسر ایران بوده است. هر قوم و منطقهای متناسب با شرایط اقلیمی، دسترسی به مواد اولیه و باورهای فرهنگی، سبک ویژهای از آن را پرورانده است.
نقوش در سوزن دوزی
سوزندوزی مثل یک زبان تصویری بوده؛ زنانی که گاهی امکان بیان مستقیم احساسات یا باورهایشان را نداشتند، با سوزن و نخ آنها را به نقش تبدیل میکردند. نقوش هندسی که شامل مربع، لوزی، مثلث و خطوط شکسته میشود بیشتردر بلوچستان و ترکمنها دیده میشود که نماد نظم، تداوم زندگی و گاهی هم محافظ در برابر چشمزخم میباشد.
نقوش گیاهی و گلوبوته شامل گلهای ریز و درشت، ساقه، برگ، خوشه گندم میباشد و رایج در خراسان (پتهدوزی) و یزد است. این نقوش نشانه رویش، برکت، باروری و امید به زندگی میباشند. نقوش جانوری و پرندگان، شامل پرندههای کوچک، طاووس، خروس، اسب یا شتر (در مناطق عشایری) است و در خراسان، کرمان و میان ترکمنها دیده میشود. پرنده نماد آزادی و شادی، اسب نماد قدرت و طاووس نماد زیبایی و جاودانگی است. نقوش اساطیری و نمادین مانند، خورشید، ماه، ستاره، چشم میباشند و بیشتر در بلوچستان و جنوب ایران دیده میشود و نماد روشنایی، حفاظت، دفع شر و چشمزخم است.
بهطور کلی میتوان گفت، هر منطقه، امضای خاص خودش رو در نقوش دارد؛ برای مثال، بلوچها بیشتر هندسی و زاویهدار کار میکنند. خراسانیها و کرمانیها به سمت گلوبوته و طبیعت رفتهاند و جنوبیها مثل بندرعباس بیشتر آیینهدوزی و نمادهای خورشید و ستاره دارند.
سوزندوزی تنها یک مهارت دستی نیست، بلکه میراثی فرهنگی است که نشاندهنده خلاقیت، صبوری و ذوق هنری زنان ایرانی است. این هنر، روایتگر تاریخ و فرهنگ هر قوم است و با نگاه به یک لباس سوزندوزی شده میتوان درباره ریشهها و هویت صاحبان آن سخن گفت.
حفظ و حمایت از این هنر، تنها حمایت از یک صنعت دستی نیست، بلکه پاسداشت بخشی از تاریخ و هویت ملی ما است. سوزندوزی همچنان میتواند در اقتصاد، فرهنگ و حتی دیپلماسی فرهنگی نقشآفرینی کند و ارزش آن، فراتر از یک هنر تزئینی صرف است.
اگرچه این هنر در نگاه نخست شاید تنها مجموعهای از کوکها و نخهای رنگی بر پارچه باشد، اما در حقیقت دنیایی از معنا و هویت را در خود نهفته دارد. هر بخیه آن داستانی است از عشق، صبوری، باور و خلاقیت زنان و مردانی که با دستهای خود، فرهنگی کهن را جاودانه کردهاند. در جهانی که مرزهای فرهنگی در حال کمرنگ شدن است، سوزندوزی میتواند نمادی از تمایز و اصالت ایرانی باشد.
