به گزارش اصفهان زیبا؛ طرحهای جامع شهری، شناسنامه توسعه هر شهر و نقشه راهی برای آینده آن هستند؛ اسنادی که باید بتوانند هم پاسخگوی نیازهای امروز باشند و هم شهر را برای مواجهه با مسائل فردا آماده کنند.
اصفهان نیز اکنون در نقطهای قرار گرفته که بیش از هر زمان دیگری به چنین بازنگریای نیاز دارد؛ زیرا طرح جامعی که امروز ملاک عمل قرار میگیرد، سندی است که دههها از تصویب آن میگذرد و طبیعی است که نتواند بهتنهایی پاسخگوی شرایط پیچیده و چندلایه امروز شهر باشد.
جواد کرباسی، رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری، با تشریح روند تهیه طرح جامع جدید اصفهان، از ضرورت توجه به مؤلفههایی سخن میگوید که در گذشته یا جایگاه روشنی در اسناد توسعه شهری نداشتند یا بهاندازه امروز موردتأکید نبودند؛ مؤلفههایی همچون پدافند غیرعامل، مدیریت بحران، شناسایی فضاهای ایمن، اسکان اضطراری و بازسازی سریع مناطق آسیبدیده.
پایان عمر یک سند قدیمی
به گفته رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری، طرح جامعی که هماکنون ملاک عمل برای شهر اصفهان است، طرح مصوب سال ۱۳۶۷ است؛ طرحی که زمان آن به پایان رسیده و دیگر پاسخگوی نیازهای امروز شهر نیست. او توضیح میدهد که در سال ۱۴۰۲ نیز ادارهکل راه و شهرسازی بهعنوان کارفرما، با مشاور منتخب قرارداد بسته تا طرح جامع جدید اصفهان تهیه شود.
همین نکته، نخستین گام در فهم وضعیت کنونی شهر است؛ اینکه اصفهان اکنون بر مبنای سندی اداره میشود که متعلق به دهه ۶۰ است، در حالی که ساختار شهری، نیازهای جمعیتی، الزامات ایمنی، شرایط اقتصادی و حتی نوع تهدیدهایی که شهرها با آن مواجهند، طی این سالها دگرگون شده است؛ از همین رو، بازنگری در این سند نه یک اقدام تشریفاتی، بلکه ضرورتی مدیریتی و راهبردی به شمار میآید.
چرا پدافند در طرح جدید پررنگ شده است؟
کرباسی با اشاره به شرایط تدوین طرح جامع قبلی میگوید:هرچند آن طرح نیز در دوران جنگ و در فاصله سالهای ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۷ تهیه شد؛ اما الزامات پدافندی در آن زمان به قوتی که امروز مدنظر است، مطرح نبود. به گفته او، نه قوانین کافی در این حوزه وجود داشت، نه اطلاعات و دادههای لازم برای ورود دقیق به چنین موضوعی فراهم بود و نه بستر اجرایی آن به اندازه امروز جدی گرفته میشد.
رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری تأکید میکند که در یک دهه اخیر نیز یا قوانین و مقررات مؤثر و اجرایی کافی در زمینه پدافند وجود نداشت یا اگر وجود داشت، از حیث اجرا چندان قوی و اثرگذار نبود. به همین دلیل، در طرحهای توسعه شهری گذشته، موضوع پدافند بهصورت جدی وارد نشده بود. اما اکنون شرایط تغییر کرده است. به گفته او، با توجه به قوانین جدید، پشتیبانیهای اجرایی و الزاماتی که امروز وجود دارد، پدافند و بحران به یکی از مبانی اصلی طرحهای توسعه شهری تبدیل شدهاند؛ از اینرو، در سرفصلهای تهیه طرح جامع جدید اصفهان، این موضوع هم بهصورت مستقل دیده شده و هم در رویکردهای کلان مشاور، جایگاه مشخصی یافته است.
سناریوهایی برای شرایط متفاوت کشور
یکی از مهمترین محورهای سخنان رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری، اشاره به رویکرد سناریومحور در تدوین طرح جامع جدید است. او میگوید که مشاور طرح، با توجه به شرایط عمومی کشور، چندین سناریو برای وضعیتهای مختلف ارائه کرده و برای هر کدام نیز پیشنهادهایی در نظر گرفته است تا بر اساس آن، مسیر پیشبرد طرح مشخص شود.
به گفته کرباسی، این سناریوها بیشتر معطوف به مسائل اقتصادی، مالی و ارتباطات بینالمللی بودهاند؛ مسائلی که بهطور مستقیم بر شهر و روند توسعه آن اثر میگذارند. موضوعهایی مانند ساختوساز، قیمت سوخت، تورم عمومی کشور، وضعیت ارتباطات و سایر شاخصهای کلان اقتصادی، همگی از متغیرهایی هستند که آینده شهر را تحت تأثیر قرار میدهند.
او توضیح میدهد که رویکرد اصلی مشاور در این سناریوها، توجه به شرایط عمومی کشور بوده؛ اینکه باید دید در آینده، وضعیت به سمت تنش بیشتر حرکت میکند یا از میزان تنشها کاسته میشود. مشاور برای هر دو حالت، سناریوهای متفاوتی پیشنهاد داده تا طرح جامع بتواند از حداکثر انعطافپذیری برخوردار باشد. به این ترتیب، این سند میتواند خود را با شرایط مختلف تطبیق دهد؛ شرایطی که در میان آنها، به گفته او، مباحث اقتصادی از مهمترین عوامل اثرگذار هستند.
از کلیات طرح جامع تا جزئیات پدافندی در سطوح پایینتر
رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری در ادامه، به یکی از مهمترین موضوعهای مرتبط با پدافند در حوزه کاربریهای شهری اشاره میکند: «فضاهای ایمن و پناهگاهها». او میگوید که در کاربریهای شهر، آنچه در این زمینه قابل ملاحظه است، شناسایی و معرفی پناهگاههای عمومی و پناهگاههایی است که در مجتمعهای مسکونی وجود دارد. پس از این مرحله، باید میزان دسترسی به این فضاها نیز سنجیده شود.
به گفته کرباسی، این موضوع در سایر کاربریها مانند آموزشی، فضای سبز و دیگر فضاهای شهری نیز باید موردتوجه قرار گیرد. اگر چنین کاربریهایی پناهگاه دارند، باید دسترسی عمومی برای آنها در نظر گرفته شود و اگر این دسترسی وجود ندارد، لازم است پیشنهادهای لازم برای تأمین آن ارائه شود.
او البته این نکته را نیز روشن میکند که چنین جزئیاتی معمولاً در متن طرح جامع مطرح نمیشود؛ زیرا طرح جامع سندی است که بیشتر کلیات را بیان میکند.
با این حال، در شرایط کنونی، طرح جامع در سطوح پایینتر نسبت به گذشته، به این مسائل اولویت بیشتری داده و اکنون روی آن کار میشود. رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری برای روشنترشدن موضوع مثالی میزند: «در بحث پناهگاه، فضاهایی که در نزدیکی مناطق پرخطر یا نقاط دارای حساسیت بیشتر قرار دارند، موردبررسی قرار گرفتهاند؛ فضاهایی که یا هماکنون قابل استفادهاند یا میتوان آنها را تجهیز کرد و یا در صورت نیاز، در آنها احداثهای لازم را انجام داد.»
پیشبینی فضاهای اسکان اضطراری
رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری، در ادامه به سطح بالاتری از برنامهریزی اشاره میکند؛ سطحی که در آن، فضاهای اسکان برای شرایط اضطراری باید در نظر گرفته شود.او میگوید که سولههای امدادرسانی و ذخیره مواد غذایی نیز از قبل دارای سوابقی بوده و مناطقی برای آنها پیشبینی شده است؛ اما به اعتقاد کرباسی، اکنون و با توجه به شرایط جدید، لازم است این موضوعها در طرح جامع با دقت و وسواس بیشتری از سوی کارفرما و همچنین شهرداری بهعنوان بهرهبردار پیگیری شود. کرباسی بر این نکته تأکید دارد که اینگونه موضوعها نباید صرفاً در حد مصوبه باقی بمانند یا در فرآیندهای اداری حذف شوند؛ بلکه باید برای آنها اقدامات اجرایی واقعی در دستور کار قرار گیرد. در واقع، آنچه از سخنان او برمیآید، این است که شهر در شرایط امروز نمیتواند تنها به الزامات روزمره اداره شود؛ بلکه باید برای روزهای بحرانی نیز از پیش آماده باشد و این آمادگی باید در اسناد توسعه شهری نیز بازتاب یابد.
بازسازی مناطق آسیبدیده؛ از شناسایی تا اخذ مصوبه
بخش مهم دیگری از صحبتهای این کارشناس، به موضوع مناطق مسکونی آسیبدیده اختصاص دارد؛ موضوعی که به گفته او، در درجه اول اهمیت قرار گرفته است. کرباسی توضیح میدهد که قوانین و شرایط استاندارد ساخت و استحکام بنا در این حوزه دنبال میشود و برای نقاط آسیبدیده، بخشهای مختلف شهرداری در حال انجام خدمات متنوع هستند. با این حال، آنچه مستقیم به حوزه شهرسازی مربوط میشود، بازسازی مناطق مسکونی آسیبدیده است.او این بازسازی را به دو بخش تقسیم میکند: بخش نخست، مربوط به پلاکهایی است که آسیب دیدهاند؛ اما مقاومت سازهای آنها از بین نرفته و همچنان قابل بهرهبرداری هستند و تنها به تعمیرات نیاز دارند. بخش دوم، شامل پلاکهایی است که از نظر سازهای چنان آسیب دیدهاند که دیگر قابل بهرهبرداری مجدد نیستند و باید تخریب و بازسازی شوند.رئیس اداره طرحهای جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی و معماری میگوید: «شدت تخریب در برخی موارد بهگونهای است که بنا از نظر سازهای دیگر ایمن نیست و ناچار باید تخریب شود. در این زمینه، با همکاری سایر ادارات، تلاش میشود مصوبات لازم اخذ شود و امتیازاتی برای این پلاکها در نظر گرفته شود تا روند آمادهسازی و بازسازی آنها با سرعت بیشتری انجام گیرد.»
کرباسی همچنین توضیح میدهد که بحث بازسازی پلاکهایی که از نظر سازهای دیگر قابلبهرهبرداری نیستند و باید شناسایی و تخریب شوند، در مجموعه اداره آنها بررسی شده است. به گفته او، پیشنهادها و طراحیهای لازم انجام شده و برای مناطق شهرداری که این پلاکها در آن قرار دارند، ارسال شده است تا موردبررسی قرار گیرد.در گام بعد، اگر مناطق شهرداری با این پیشنهادها موافقت کنند، موضوع باید در مراجع ذیصلاح بالادست، از جمله کمیسیون ماده پنج، مطرح شود؛ مرجعی که درباره امتیازاتی که باید به این پلاکها داده شود، تصمیمگیری میکند. هدف نهایی این است که مصوبه لازم اخذ شود تا مالکان بتوانند بدون اتلاف زمان، فرآیند بازسازی را آغاز کنند.
تفاوت جنگ دیروز و شرایط امروز
کرباسی در بخشی دیگری از سخنانش، به تفاوت شرایط جنگ در زمان تدوین طرح جامع قبلی با وضعیت امروز اشاره میکند. او تصریح میکند: «اگرچه طرح جامع پیشین نیز در شرایط جنگی تهیه شد؛ اما سطح درگیریها کمتر بود، برخوردهای نظامی عمدتاً در مرزها رخ میداد و تمرکز بر جبهههای جنگی بود. در مقابل، شرایط امروز از جهات مختلف متفاوت است و شدت تهدیدها در شهرها بیشتر شده؛ به همین دلیل، طبیعی است که امروز برنامهریزی شهری ناگزیر باشد با حساسیت و واقعبینی بیشتری به مسئله ایمنی، پدافند و بحران نگاه کند. اگر در گذشته این موضوعها در اسناد توسعه شهری جایگاه روشنی نداشتند، اکنون دیگر نمیتوان آنها را نادیده گرفت.»
سخنان جواد کرباسی نشان میدهد که اصفهان در آستانه ورود به مرحلهای تازه از برنامهریزی شهری قرار دارد؛ مرحلهای که در آن، دیگر نمیتوان تنها با تکیه بر الگوهای قدیمی توسعه، آینده شهر را ترسیم کرد. پایان اعتبار طرح جامع مصوب ۱۳۶۷، آغاز تهیه طرح جامع جدید در سال ۱۴۰۲، توجه به سناریوهای مختلف اقتصادی و بینالمللی، پررنگشدن الزامات پدافندی، شناسایی فضاهای ایمن، پیشبینی اسکان اضطراری و تسهیل بازسازی مناطق آسیبدیده، همگی نشانههایی از این تغییر رویکرد هستند.آنچه از دل این گفتهها برمیآید، این است که طرح جامع جدید اصفهان باید سندی باشد برای شهری که نهفقط در روزهای آرام، بلکه در روزهای دشوار نیز بتواند خود را اداره کند؛ شهری که توسعه را در کنار ایمنی، تابآوری و آمادگی برای بحران تعریف میکند.اگر این نگاه تا مرحله اجرا استمرار یابد، میتوان امیدوار بود که اصفهان در آینده، از شهری صرفاً در حال توسعه، به شهری آیندهنگر و تابآور تبدیل شود.
